Ks Nguyễn Ngọc Bảo Ngày 02/08/2026, Tô Lâm, Tổng Bí Thư Đảng CSVN và Chủ Tịch nước đã ký ban hành Nghị quyết số 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài. Nghị quyết 23 tiếp nối Nghị Quyết 36 (2004) không đặt vấn đề đúng chỗ. Vấn đề không phải là “làm thế nào để vận động 6,5 triệu người Việt ở nước ngoài đóng góp cho Việt Nam?”, mà phải là : “Tại sao Việt Nam chưa tạo được một thể chế đủ tốt để người có năng lực, kỹ năng, tài chánh dù ở trong hay ngoài nước tự nhiên muốn đóng góp vào sự phát triển của đất nước” 1. Vận động 6,5 triệu kiều bào không phải là lời giải Nếu Việt Nam có được: một nền tư pháp thực sự độc lập, một khuôn khổ pháp luật ổn định quyền sở hữu được bảo vệ; cạnh tranh bình đẳng trong một nền kinh tế thị trường đúng nghĩa doanh nghiệp tư nhân không bị phân biệt đối xử, so với hệ thống quốc doanh quốc nạn tham nhũng được ngăn chặn triệt để, tiền thuế được sử dụng minh bạch; quyền tiếp cận thông tin rộng rãi; giáo dục và tuyển dụng dựa trên năng lực; người trẻ có thể phát triển dù không thuộc hệ thống chính trị; thì không cần một nghị quyết đặc biệt để thuyết phục người chuyên viên Việt Nam trong mọi ngành nghề có năng lực, kỹ năng, tài chánh đóng góp. Động lực sẽ xuất hiện gần như tự nhiên. Một kỹ sư Việt Nam ở Silicon Valley, Đức, Pháp, Anh, Nhật, Úc, .. có thể không cần về Việt Nam. Họ có thể đóng góp cụ thể và hiệu quả vào công cuộc phát triển đất nước: đầu tư vào các công ty khởi nghiệp trong nước về công nghệ cao, tham gia vào việc đào tạo kỹ sư Việt Nam tại chỗ hay trực tuyến, hỗ trợ cho các chuyển giao công nghệ, nhờ các kinh nghiệm đã thu thập được, hướng dẫn và tài trợ cho các công trình nghiên cứu căn bản về khoa học, kỹ thuật (nano, lượng tử, chip bán dẫn, sinh học, năng lượng tái tạo, …), thực hiện các tư vấn về quản trị, hướng phát triển, khuyến thị cho các doanh nghiệp trong lãnh vực tư, sẵn sàng làm gạch nối giữ các công ty tại Việt Nam với các công ty ngoại quốc về cộng tác nghiên cứu, mở thị trường mới, tư vấn trong các dự án quốc tế có đối tác Việt Nam. Đó chính là mạng lưới tri thức xuyên quốc gia. Và chỉ hiệu quả trong môi trường tự do, pháp trị. 2. Nghịch lý lớn hơn nằm ngay trong nước Việt Nam đang có hàng triệu người trẻ: được đào tạo đại học; sử dụng Internet và AI tiếp cận tri thức quốc tế; biết ngoại ngữ; làm việc trong IT; kỹ thuật; tài chính; logistics; sản xuất; thương mại quốc tế; khoa học và công nghệ cao. Nhưng nếu hệ thống tuyển dụng, thăng tiến và phân bổ nguồn lực đặt nặng trên: quan hệ – lý lịch – vị trí chính trị – sự trung thành với đảng CSVN hơn là : năng lực – sáng tạo – thành tích – chuyên môn thì nền kinh tế Việt Nam sẽ tạo ra một dạng lãng phí vốn nhân lực không thể bù đắp . Đây là vấn đề nghiêm trọng hơn rất nhiều so với việc chưa thu hút đủ tài năng hải ngoại. 3. Mô hình thích hợp cần có Mô hình cũ của Nghị Quyết 36 và 23: Nhà nước → vận động kiều bào → đưa nguồn lực về Việt Nam → phát triển Mô hình cần có: Cải cách thể chế → tạo môi trường cạnh tranh → giải phóng năng lực trong nước + kết nối khối người hải ngoại → phát triển Hai mô hình hoàn toàn khác nhau. Trong mô hình thứ hai, 6,5 triệu người ở nước ngoài không phải mục tiêu chính. Hải ngoại và hơn 1 triệu chuyên viên, chất xám là một phần của mạng lưới nhân lực toàn cầu của Việt Nam. 4. Và đây là lý do tại sao Nghị quyết 23 và 36 đã đặt sai trọng tâm Nếu Nghị quyết 23 chỉ làm tốt những việc như: tổ chức hội nghị, thành lập mạng lưới kiều bào, lập danh sách chuyên gia, mời chuyên gia về nước, tổ chức diễn đàn, vận động đầu tư, …thì sẽ gặp lại giới hạn và thất bại của Nghị quyết 36. Nhưng nếu trở thành một đòn bẩy để cải cách thật sự môi trường thể chế, thì ý nghĩa sẽ hoàn toàn khác. Một thí dụ: “muốn chuyên gia Việt Nam ở Mỹ tham gia đào tạo AI.” Cách tiếp cận cũ: → mời chuyên gia về Việt Nam. Cách tiếp cận mới: → xây dựng một cơ chế để chuyên gia đó có thể đào tạo cho giới trẻ trong nước từ bên ngoài, được trả thù lao minh bạch, quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ, tài liệu được tự do sử dụng, dữ liệu được bảo vệ, và không bị can thiệp vào nội dung chuyên môn. Cần mở ra những chương trình mở, minh bạch, cho phép chuyên gia Việt Nam trên toàn thế giới: đóng góp bài giảng, mentoring, tổ chức webinar, đào tạo giảng viên, xây dựng phòng thực tập, chia sẻ các trường hợp nghiên cứu (case study), huấn luyện ưu tiên cho doanh nghiệp tư, đào tạo sinh viên, đóng góp tài liệu mã nguồn mở. Nếu có hàng chục ngàn chuyên gia Việt Nam trên toàn thế giới tham gia theo cách đó, giá trị có thể lớn hơn rất nhiều so với vài trăm người trở về Việt Nam làm việc. 5. Tuy nhiên cần một thay đổi căn bản: “mở” phải là mở thật Nếu lãnh đạo Việt Nam muốn các chuyên gia hải ngoại đóng góp, nhưng đồng thời, chỉ được đóng góp trong khuôn khổ những gì mà đảng CSVN cho phép, thì nguồn lực sẽ vô cùng giới hạn. Người có trình độ cao thường không chỉ mang theo kiến thức, mà họ còn mang theo: tư duy phản biện, văn hóa tranh luận, tiêu chuẩn nghề nghiệp, cách quản trị hiện đại, yêu cầu minh bạch, chuẩn mực pháp lý, văn hóa chịu trách nhiệm. Vì vậy, thu hút người tài thực chất đồng nghĩa với việc phải chấp nhận đa nguyên về tư duy. Đây là điểm khó nhất đối với đảng CSVN. Kết luận Cần đặt lại toàn bộ vấn đề bằng câu hỏi. Không phải: “Làm thế nào để 6,5 triệu người Việt ở nước ngoài đóng góp cho Việt Nam”?, mà là: “Tại sao Việt Nam chưa tạo được một thể chế đủ tốt để người có năng lực, kỹ năng, tài chánh, dù ở trong hay ngoài nước, tự nhiên muốn đóng góp vào sự phát triển của đất nước”? Như vậy, 6,5 triệu người Việt ở nước ngoài không phải “nguồn lực phải vận động”; họ là một phần của một hệ sinh thái mà Việt Nam phải tạo điều kiện để tự vận hành. Nếu có được lời giải được câu hỏi này thì Nghị quyết 23 hay 36 chỉ là công cụ phụ trợ. Nếu không có lời giải, Nghị quyết 23 chỉ trở thành một phiên bản mới của cơ chế vận động kiều bào, nối tiếp Nghị Quyết 36, thay vì mở một cuộc cải cách thực sự, và cũng sẽ thất bại.

Van Nguyen Tô Lâm nói đảng viên được khuyến khích làm giàu chính đáng. Nhưng câu hỏi quan trọng hơn là: làm giàu chính đáng trong một bộ máy mà quyền lực chi phối đất đai, dự án, đấu thầu và giấy phép nghĩa là gì? Cán bộ không phải doanh nhân bình thường. Họ nắm trong tay những nguồn lực công có thể biến thành lợi thế kinh tế. Từ Việt Á, chuyến bay giải cứu đến các đại án đất đai và ngân hàng, nhiều vụ án cho thấy một quy luật đáng lo ngại: chức vụ tạo ra đặc quyền, và đặc quyền có thể biến thành tài sản. Trong khi đó, việc kê khai tài sản, giải trình nguồn gốc và kiểm chứng độc lập vẫn chưa đủ minh bạch để công chúng đánh giá ai thực sự giàu lên bằng năng lực kinh doanh, ai hưởng lợi từ quan hệ quyền lực. Đất đai của dân, tài sản công và các hợp đồng nhà nước càng đòi hỏi cơ chế giám sát chặt chẽ. Giàu nhờ tài năng và cạnh tranh sòng phẳng khác hẳn giàu nhờ đặc quyền. Nếu người đứng đầu muốn khuyến khích đảng viên làm giàu chính đáng, điều cần thiết không chỉ là lời kêu gọi, mà còn là những tấm gương có nguồn tài sản minh bạch, được kiểm toán độc lập và không dựa vào ưu thế chức vụ. Khi chưa làm rõ được ranh giới ấy, khẩu hiệu làm giàu chính đáng của ông Tô Lâm vẫn khó thuyết phục. Bởi điều công chúng cần không phải là lời hứa về sự liêm chính, mà là bằng chứng cho thấy quyền lực không phải con đường làm giàu./. Văn Nguyên

Carl Robinson  Ba Sàm lược dịch Một vụ án mạng bị lãng quên, cuộc vận động của người cha và một hệ thống từ chối xem xét lại các quyết định của mình. Cho đến tuần này, tôi chưa từng nghe nói về Nguyễn Văn Chưởng. Có lẽ nhiều người trong số các bạn cũng vậy. Chưởng đã trải qua gần hai thập kỷ trong khu biệt giam dành cho tử tù vì tội sát hại một sĩ quan công an. Ba năm trước, chính quyền Việt Nam dường như đã sẵn sàng thi hành án tử hình đối với anh. Gia đình anh đã dành nhiều năm đấu tranh để cứu mạng anh. Tuy nhiên, ngoài một nhóm tương đối nhỏ gồm các luật sư, nhà hoạt động và những người theo dõi tình hình Việt Nam, vụ án của anh vẫn ít được biết đến. Tôi biết đến vụ việc này sau khi đọc tin về cái chết của một cựu sĩ quan công an Hải Phòng; theo những người ủng hộ Chưởng, người này đã tham gia tra tấn để ép nghi phạm trẻ tuổi phải nhận tội giết người. Nhiều năm sau, chính viên sĩ quan này đã phải ngồi tù vì giúp em trai mình — một lãnh đạo từng dính bê bối tại tập đoàn đóng tàu Vinashin — trốn ra nước ngoài. Nhưng điều thực sự thu hút sự chú ý của tôi là cuộc phỏng vấn mà cha của Chưởng, ông Nguyễn Trường Chinh, đã thực hiện với tạp chí Luật Khoa ngay từ bên trong Việt Nam — bản thân hành động này đã là một sự dũng cảm. Đây không phải là câu chuyện thường thấy về giới bất đồng chính kiến. Nguyễn Văn Chưởng không phải là blogger, nhà hoạt động dân chủ hay người vận động chính trị. Khi đó mới 24 tuổi, anh bị bắt vì vụ sát hại một sĩ quan công an vào năm 2007 và bị kết án tử hình vào năm sau đó. Tuy nhiên, suốt hai thập kỷ sau đó, gia đình vẫn khẳng định anh bị kết án oan. Anh đang ở cách hiện trường vụ án bốn mươi km. Họ chỉ ra những lời khai gây tranh cãi, những sai sót về quy trình tố tụng và việc lời thú tội của anh bị ép buộc thông qua tra tấn. Rồi đến tháng 8 năm 2023, khi chính quyền Việt Nam chuẩn bị thi hành án tử hình, gia đình đã được yêu cầu chuẩn bị nhận thi hài anh. Tổ chức Ân xá Quốc tế và các tổ chức nhân quyền khác đã vào cuộc. Vụ hành quyết cuối cùng đã không diễn ra. Cho đến khi viên cựu sĩ quan công an qua đời, dường như mọi chuyện vẫn không có nhiều thay đổi. Muốn Dương Tự Trọng siêu thoát, hãy đấu tranh cho Nguyễn Văn Chưởng Nhưng chính cha của Chưởng mới là người thu hút sự chú ý của tôi. Trong cuộc phỏng vấn với Luật Khoa, ông Nguyễn Trường Chinh không lên tiếng với tư cách là một nhà hoạt động hay người bất đồng chính kiến, mà với tư cách là một người cha đã dành gần hai mươi năm nỗ lực cứu con trai mình khỏi án tử hình. Ông Chinh cho biết mình từng đứng về phía chế độ, từng đấu tranh và bảo vệ nó. Tuy nhiên, sau hai thập kỷ gửi đơn kiến ​​nghị, kháng cáo và khiếu nại mà không được hồi đáp, ông đã đi đến một kết luận đầy cay đắng. “Bản chất của cộng sản là không bao giờ chịu thừa nhận mình sai”, ông nói. “Từ trước đến nay, tôi là người từng đứng trong chế độ đó, từng bảo vệ, đấu tranh, gìn giữ và bênh vực chế độ cộng sản. “Ngay cả khi sai hoàn toàn, họ cũng sẽ không bao giờ chịu thừa nhận là mình sai”. Đó là một nhận định đầy chua xót, không phải vì nó đến từ một nhân vật đối lập hay người sống lưu vong, mà bởi nó xuất phát từ chính một người từng tin tưởng vào hệ thống mà giờ đây ông đang lên án./.  

Kinh nghiệm qua quản lý các dự án xây dựng cho người ta một bài học rất đơn giản: thợ mộc thì làm mộc, thợ hồ thì làm hồ. Đúng người, đúng việc là nguyên tắc không thể xem nhẹ. Ngay trong nghề mộc cũng có người chuyên làm mái, người chuyên đóng cửa, người chuyên làm nội thất. Không ai chỉ sau vài tháng có thể thay thế tất cả. Kinh nghiệm cần thời gian. Kiến thức cần tích lũy. Chuyên môn không thể có được chỉ bằng một quyết định bổ nhiệm. Quản trị quốc gia còn phức tạp hơn một công trình rất nhiều. Một người giỏi an ninh chưa chắc giỏi kinh tế. Người am hiểu điều tra, tổ chức lực lượng và giữ gìn trật tự không mặc nhiên am hiểu chính sách tiền tệ, tài chính công, thị trường vốn, đầu tư, doanh nghiệp hay kinh tế quốc tế. An ninh là một chuyên môn. Kinh tế là một chuyên môn khác. Quản trị quốc gia là tổng hòa của rất nhiều chuyên môn. Vấn đề vì thế không phải xuất thân từ ngành nào. Vấn đề là có hiểu giới hạn chuyên môn của mình hay không và có biết sử dụng những người giỏi hơn mình trong từng lĩnh vực hay không. Một nền kinh tế không thể điều hành như một đơn vị hành chính. Doanh nghiệp không thể phát triển bằng mệnh lệnh. Thị trường không vận hành theo khẩu hiệu. Và một quốc gia càng không thể tiến lên nếu mọi vấn đề đều được nhìn chủ yếu qua lăng kính kiểm soát. Điều đáng lo nhất không phải một cá nhân biết ít hay nhiều, mà là khi quyền lực tập trung quá lớn, tiếng nói phản biện bị thu hẹp và quyết định chính sách không còn được kiểm chứng đầy đủ. Kinh tế có quy luật của kinh tế. Thị trường có quy luật của thị trường. Xã hội cũng có những quy luật không thể cưỡng ép bằng mệnh lệnh hành chính. Một chính phủ mạnh không phải là chính phủ mà một người có thể quyết định mọi thứ. Một chính phủ mạnh là chính phủ biết dùng đúng người, nghe đúng chuyên gia, chấp nhận phản biện và chịu trách nhiệm về kết quả. Một quốc gia không phải công trường. Không thể đem tư duy “ai cầm quyền thì người đó chỉ huy tất cả” để điều hành một nền kinh tế hiện đại. Đúng người, đúng việc không chỉ là nguyên tắc của nghề nghiệp. Đó là nguyên tắc sống còn của quản trị quốc gia. Cho nên kinh nghiệm và kiến thức công an thì chỉ nên dừng lại ở việc bảo đảm an ninh trật tự. Để một người với trình độ công an quản lý quốc gia là quá sức của ông ta. Mới lên cầm quyền một năm mà ông ta đã đảo lộn hết mọi thứ. Với mong muốn cầm quyền lâu dài của ông ta, kinh tế Việt Nam sẽ tiếp tục đi xuống.  

Tà Ru Nếu  tin anh sắp được rời khỏi nhà đá là đúng, trước hết, tôi mong ngày ấy đến thật suôn sẻ. Mong anh được trở về với gia đình, được ngủ một giấc không bị đánh thức bởi tiếng khóa cửa và được ngồi bên những người thương yêu mình. Tôi không vội gọi cuộc trở về ấy là một ân huệ. Một người chịu tù đày vì những điều mình viết ra, thì hoàn toàn không mắc nợ gì lòng khoan hồng của quyền lực. Dù anh về khi mãn hạn hay theo một quyết định giảm án, điều đó cũng không xóa được sự bất công mà anh đã phải chịu đựng. Tôi chỉ muốn nói với anh, theo cách của những người từng biết thế nào là nhà tù cộng sản: Mừng bạn tù chuyển trại! Đằng sau câu chào chua chát ấy là niềm vui thật lòng. Từ một nhà tù nhỏ, có tường cao, cửa sắt, quản giáo, lao động cưỡng bức và giờ điểm danh, anh trở lại một không gian rộng lớn hơn, nhưng những giới hạn đối với tự do ngôn luận, tự do báo chí và quyền nói khác nhà cầm quyền vẫn còn đó. Cánh cửa trại giam mở ra, nhưng quyền lực vẫn có thể viện “một ngàn lẻ một cớ” để nhốt chúng ta trở lại. Hãy giữ mình, bạn thân mến! Chúng ta vẫn đang viết dưới bóng giá treo cổ. Ngày anh bị kết án, bạn bè đã chia sẻ với anh qua những bức thư về “phiên tòa không cần phải biện hộ”. Ngày anh bước ra, có lẽ câu hỏi sẽ còn day dứt hơn: Bên ngoài những bức tường ấy, đất nước đã thay đổi ra sao? “Kỷ nguyên mới” đã mở thêm được bao nhiêu không gian tự do cho người dân, hay điều mở rộng trước hết vẫn là phạm vi kiểm soát của bộ máy công an trị? Những tin tức vừa đến từ Úc và Na Uy khiến câu hỏi ấy vượt khỏi đường biên giới Việt Nam. ABC của Úc đưa tin ông Trần Hiệp, công dân Úc, và ông Nguyễn Đức Thuận, công dân Na Uy, mất liên lạc với gia đình từ ngày 18 tháng 9 trong chuyến đi Campuchia. Việt Tân cáo buộc hai người bị bắt cóc tại Campuchia rồi cưỡng ép đưa về Việt Nam. Phía Việt Nam đưa ra một tường thuật khác, cho rằng họ bị bắt khi nhập cảnh trái phép, đồng thời nêu các cáo buộc liên quan đến khủng bố và giả mạo giấy tờ. Đọc những tường thuật đối nghịch ấy, khó tránh khỏi liên tưởng đến vụ Trịnh Xuân Thanh và những tranh cãi quanh hai chữ “tự thú”. Cáo buộc bắt cóc xuyên biên giới cần được làm rõ bằng chứng cứ độc lập. Nhưng cũng không thể lấy lời công bố của cơ quan bắt giữ làm phán quyết cuối cùng về những người đang nằm trong tay họ. Khi một bên nắm người, nắm hồ sơ và nắm cả phương tiện công bố thông tin, quyền được tiếp cận luật sư, gia đình và đại diện lãnh sự càng phải được bảo đảm. Thủ tướng Úc Anthony Albanese đã xác nhận việc liên hệ với gia đình và hỗ trợ lãnh sự. Tại Na Uy, báo VG phản ánh nỗi lo của gia đình ông Thuận: Ông mắc bệnh tiểu đường, phụ thuộc vào insulin và cần được chăm sóc y tế. Đằng sau những nhãn hiệu an ninh là một sinh mạng không thể chờ những cuộc đấu khẩu kết thúc mới được bảo vệ. Nếu việc cưỡng ép đưa người qua biên giới được xác nhận, “nhà tù lớn” sẽ mang thêm một nghĩa đáng sợ: Người ta có thể rời khỏi đất nước mà vẫn chưa thoát khỏi tầm với của bộ máy đàn áp. Khi ấy còn là vấn đề chủ quyền của quốc gia sở tại và an toàn của công dân nước ngoài. Trong lúc ấy, trên sân khấu quốc tế, ông Tô Lâm tiếp tục những chuyến công du “con thoi”. Tại Paris, Tổng thống Emmanuel Macron tiếp ông ở Điện Élysée. Hai bên thúc đẩy quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện và nhiều lĩnh vực hợp tác. Nhưng cùng dịp ấy, mười ba tổ chức nhân quyền đã gửi thư kêu gọi Tổng thống Pháp đặt vấn đề nhân quyền vào nội dung thiết yếu của các cuộc trao đổi với nhà lãnh đạo Việt Nam. Nghịch lý nằm ở đó: Nước Pháp mang trên công sở ba chữ Liberté – Égalité – Fraternité vẫn có thể mở rộng hợp tác với một chính quyền bị chất vấn về cách đối xử với những người sử dụng quyền tự do biểu đạt. Ngoại giao vốn không phải lớp học đạo đức; quốc gia nào cũng theo đuổi lợi ích. Chính vì vậy, người dân những nước nhỏ càng không nên nuôi ảo tưởng rằng tự do của mình sẽ được một cường quốc mang đến như món quà ngoại giao. Đến New York, câu chuyện lại được phủ bằng những dự kiến hợp tác kinh tế. Reuters đưa  tin trước chuyến đi rằng, hàng loạt thỏa thuận giữa doanh nghiệp Việt Nam và Hoa Kỳ đang được chuẩn bị, từ năng lượng, hàng không đến công nghệ và tài chính. Những hợp đồng có thể mang lại lợi ích thực tế. Nhưng câu hỏi đối với đất nước không dừng ở giá trị các thương vụ: Một nhà lãnh đạo có thể đi rất xa trên bản đồ thế giới, liệu có thể dùng những chuyến đi ấy để vòng qua yêu cầu cải cách ở trong nước? Ông Tô Lâm không thể dùng những chuyến công du “con thoi” để nạm vàng cho bức tranh đàn áp và chế độ công an trị. Những nghi thức đón tiếp không làm một bản án bất công trở nên công bằng; những lời ca ngợi quan hệ đối tác không trả lại tiếng nói cho người bị bịt miệng. Việc được tiếp đón ở nước ngoài cũng không phải sự chứng nhận rằng cách hành xử với người dân trong nước là chính đáng. Từ Paris đến New York, hình ảnh đối ngoại có thể thay đổi rất nhanh. Nhưng thể chế, pháp quyền, quyền tự do của công dân và khả năng kiểm soát quyền lực chỉ thay đổi khi có những quyết định thực chất. Một chính quyền có thể mua máy bay, ký hợp đồng công nghệ và được trải thảm đỏ; không một tấm thảm đỏ nào thay thế được cải cách. Ngay cả câu chuyện chiếc trống đồng Đông Sơn được Pháp bàn giao cũng cho thấy, cần phân biệt hình ảnh nghi lễ với sự thật  lịch sử. Tuyên bố chung Pháp–Việt đặt việc bàn giao trong khuôn khổ chống buôn bán trái phép tài sản văn hóa. Chừng ấy thông tin không cho phép kể lại câu chuyện như thể đó đương nhiên là cổ vật bị lấy đi thời thuộc địa, nay được một nhà lãnh đạo “đòi lại”. Một báu vật trở về là điều đáng mừng. Nhưng hành trình lưu lạc của nó vẫn cần được làm rõ: Nó đã rời Việt Nam khi nào, bằng con đường nào, qua tay những ai? Những câu hỏi ấy thuộc về trách nhiệm bảo vệ di sản và quyền được biết của xã hội.  Lịch sử không nên trở thành đạo cụ để tô điểm hiện tại, cũng như ngoại giao không nên trở thành phông màn che khuất những vấn đề trong nước. Huy Đức thân mến, Anh có thể ra khỏi nhà tù, nhưng những câu hỏi về đất nước và quyền tự do của con người vẫn ở lại. Có lẽ anh hiểu hơn nhiều người: Trong nhà tù nhỏ, người tù biết rất rõ mình đang bị giam cầm; ở nhà tù lớn, sự mất tự do có thể lẫn vào những sinh hoạt bình thường đến mức người ta dần quen với bầu không khí ngột ngạt, coi đó là điều không thể khác. Người ta vẫn đi làm, uống cà phê, lên Facebook, đi du lịch, mua bán và cười nói. Nhưng giữa những sinh hoạt ấy là những điều không dám viết, những câu hỏi tự nuốt lại, những cuộc trò chuyện phải nhìn trước ngó sau. Người ta né tránh những ranh giới vô hình nhiều đến mức việc né tránh trở thành phản xạ. Đó là lúc kiểm duyệt ăn sâu nhất: Nó không còn cần một người kiểm duyệt đứng bên cạnh. Người cầm bút tự gạch câu của mình trước khi ai đó cầm bút đỏ; người đọc tự học cách im lặng trước điều mình biết là sai. Một xã hội vẫn vận hành, nhưng khả năng nói thật và tự sửa sai bị bào mòn từng ngày. Tôi viết những dòng này không phải để đặt thêm lên vai anh một nghĩa vụ khi vừa bước qua những tháng ngày tù tội. Anh có quyền nghỉ ngơi, chăm sóc sức khỏe, sống bên gia đình và tự quyết định điều mình muốn làm. Tự do trước hết cũng bao gồm quyền không phải đáp ứng sự chờ đợi của bất kỳ ai. Vì vậy, nếu ngày anh trở về với gia đình đang đến gần, chúng tôi thật lòng vui mừng. Nhưng thay vì vội chúc anh “trở lại tự do”, tôi muốn chúc anh trở lại bình an với những người vẫn đang đi tìm tự do. Trại mới rộng bằng một đất nước. Không có tường bao, có biển, có núi, có những thành phố sáng đèn và những con người vẫn ngày ngày nuôi hy vọng. Nhưng một đất nước chỉ thực sự ra khỏi nhà tù khi người dân không còn phải sợ hãi vì một ý nghĩ, một câu hỏi hay một bài viết. Mong sớm được mừng anh trở về, Huy Đức. Cho dù cuộc trở về lớn hơn của chúng ta — với một xã hội trong đó quyền tự do không phải là ân huệ được ban phát — vẫn còn đang ở phía trước. Thay mặt các bạn tù, Tà Ru – “Những Ánh Sao Đêm”   

Đặng Đình Mạnh Đặt mìn, đánh bom, phá hoại công trình công cộng, giết người, gây thương tích hàng loạt, bắt cóc con tin… với mục tiêu gieo rắc sự sợ hãi, hoặc gởi các thông điệp chính trị, tôn giáo, hay chủng tộc… đều có thể là hành vi khủng bố theo cách hiểu thông thường của công chúng. Vì vậy, khi nghe thông báo bắt giữ, khởi tố hình sự ba người về tội “khủng bố”, câu hỏi tự nhiên nhất của công chúng phải là: Họ đã làm gì? Ngày 28/09/2026, Bộ Công an thông báo khởi tố các ông Nguyễn Đức Thuận, Hồ Phạm Hiệp Huy và Thái Công Trường Sơn về tội “Khủng bố” theo Điều 299 Bộ luật Hình sự. Đồng thời, cũng khởi tố về tội làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức. Theo nội dung thông báo này, ba người đã bị Đồn Biên phòng cửa khẩu Mỹ Quý Tây, Tây Ninh bắt giữ khi đang “nhập cảnh trái phép vào Việt Nam từ biên giới Cambodia”. Vẫn theo bản tin Bộ Công an, họ bị cho rằng mang giấy tờ giả và trong quá trình điều tra đã “khai nhận” là thành viên Việt Tân. Nhưng chính ở đây, câu chuyện bắt đầu có một khoảng trống đáng chú ý. Thông báo của Bộ Công an không mô tả được một hành vi khủng bố cụ thể nào mà ba người này đã thực hiện. Không có quả mìn, hay bom đạn nào được nói đến, không có vụ nổ súng, không có con tin, không có vụ sát hại, cũng không có một công trình nào được xác định là mục tiêu phá hoại. Điều được công bố là họ bị cáo buộc mang giấy tờ giả, nhập cảnh trái phép và là thành viên Việt Tân mà thôi. Chắc chắn rằng, sau khi bị bắt giữ từ nhiều ngày trước đó, nếu ba người bị bắt giữ đã khai nhận việc thực hiện các hành vi khủng bố, hoặc có chứng cứ xác đáng về việc khủng bố, thì chúng sẽ được truyền thông của nhà cầm quyền đưa ngay lên trang nhất với hàng tít in đậm. Thế nhưng, dòng tin lại hết sức ngắn ngủi, vắn tắt và không có chi tiết nào về hành vi khủng bố cả. Chính điều này đã cho thấy một khoảng trắng mênh mông về cái gọi là “chứng cứ” cáo buộc họ về tội danh khủng bố. Nếu không muốn nói rõ rằng, không có chứng cứ gì về việc khủng bố cả. Vấn đề nằm ở chỗ ý chí của đảng Cộng Sản, rằng muốn bỏ tù ai thì “chụp mũ” tội phạm cho họ, bất kể họ có thực hiện những hành vi tội phạm hay không? Tội danh khủng bố hiện thời tồn tại trong Bộ luật Hình sự đã là cách thức “chụp mũ” như vậy. Theo đó, Điều 299 về tội danh “Khủng bố” không chỉ liên quan đến những hành vi bạo lực theo cách công chúng thường hình dung về hành vi khủng bố, mà còn bao gồm hành vi “thành lập, tham gia tổ chức khủng bố, tổ chức tài trợ khủng bố”. Bằng cách thức đưa vào điều luật văn thức tổng quát, mơ hồ như vậy, thì dù một người không có ý định hoặc thực tế đặt bom hay nổ súng không đồng nghĩa với khả năng người đó không bị cáo buộc về tội danh khủng bố. Đây là sự khác biệt quan trọng giữa khái niệm “khủng bố” trong luật pháp của các quốc gia văn minh trên thế giới và phạm vi của một điều luật hình sự cụ thể theo cách duy ý chí của đảng Cộng Sản Việt Nam. Tựu trung, việc cáo buộc tội danh khủng bố đối với một người thực hiện theo tam đoạn luận như sau: - Tổ chức Việt Nam Canh Tân Cách Mạng Đảng (tổ chức Việt Tân) bị Bộ Công an xếp vào tổ chức khủng bố; - Các ông Nguyễn Đức Thuận, Hồ Phạm Hiệp Huy và Thái Công Trường Sơn là thành viên tổ chức Việt Tân. - Vậy, họ là kẻ phạm tội khủng bố, nên phải bị khởi tố. Cho thấy, chính yếu tố THAM GIA tổ chức Việt Tân đã trở thành cơ sở cho việc họ bị khởi tố hình sự. Sự cáo buộc phi lý này tồn tại mặc cho thực tế trái ngược rằng: - Việt Tân đã bị một cơ quan thuộc Chính phủ là Bộ Công an quy kết là tổ chức khủng bố chứ không phải do một phán quyết từ tòa án. Cho dù, tòa án mới là thực thể tư pháp có thẩm quyền phán quyết về tội phạm, chứ không phải một cơ quan thuộc nhánh hành pháp như Bộ Công an. - Bản thân Việt Tân đã chính thức, công khai minh thị về chủ trương đấu tranh chính trị bằng phương thức hòa bình và phi bạo lực. Trong thực tế, cả ba người bị bắt giữ gồm các ông Nguyễn Đức Thuận, Hồ Phạm Hiệp Huy và Thái Công Trường Sơn cũng không có hành vi khủng bố nào cả. - Mặc dù Việt Tân bị xem là tổ chức khủng bố tại Việt Nam, thế nhưng, đây lại là một tổ chức chính trị đã hoạt động chính thức và công khai tại Hoa Kỳ trong hơn bốn thập niên qua. Công chúng thừa biết rằng, Hoa Kỳ là một quốc gia đã từng là nạn nhân cũng nạn khủng bố quốc tế, và cũng là quốc gia hàng đầu chống khủng bố quốc tế. Nếu Việt Tân thật sự là một tổ chức khủng bố như quy kết vô cớ của Bộ Công an Việt Nam, chắc chắn, họ không có cơ sở để tồn tại trên lãnh thổ Hoa Kỳ như một pháp nhân hợp pháp. Tóm lại, từ một thông báo vắn tắt về việc khởi tố tội danh "khủng bố" đối với ba cá nhân về nghi án nhập cảnh trái phép, vụ án đã phơi bày một nghịch lý mang tính hệ thống trong cách vận dụng pháp luật hình sự tại Việt Nam. Trong đó, lằn ranh giữa hành vi bạo lực thực tế và sự quy chụp chính trị bị xóa nhòa, điều luật hình sự không còn đóng vai trò bảo vệ trật tự xã hội, mà trở thành công cụ để hình sự hóa bất đồng chính kiến. Việc biến một tổ chức hoạt động hợp pháp công khai ở nước ngoài thành danh xưng "khủng bố" dựa trên quyết định một chiều, đồng thời khép tội công dân chỉ vì sự liên đới tổ chức thay vì hành vi phạm tội cụ thể, đã đặt nghi vấn lớn về tính chính đáng, minh bạch và thượng tôn pháp luật. Xét đến cùng, việc lạm dụng các tội danh nghiêm trọng như khủng bố không chỉ làm xói mòn giá trị công lý, mà còn bộc lộ sự phi lý, bất công của khung pháp lý khi nó được vận hành theo sự duy ý chí chính trị độc tài, thay vì là chứng cứ rõ ràng và cần thiết trong một vụ án hình sự. Hoa Thịnh Đốn, ngày 28 Tháng Chín 2026

Trung Điền Trong cuộc gặp với cộng đồng người Việt tại New York tối ngày 21 tháng 9 vừa qua, ông Tô Lâm lại kêu gọi người Việt ở Hoa Kỳ “khép lại quá khứ, cùng chung tay kiến tạo tương lai dân tộc.” Ở bề mặt, lời kêu gọi này khó có ai phản đối. Nhưng chính vì câu nói nghe quá hợp lý nên nó càng cần được hỏi kỹ hơn: Khép lại quá khứ nào, bằng cách nào, và để cùng xây dựng tương lai cho ai? Một quá khứ chỉ có thể thực sự khép lại khi những hệ quả của nó không còn tiếp tục chi phối hiện tại. Nếu ký ức vẫn còn gây đau đớn, nếu cách diễn giải lịch sử vẫn chỉ thuộc về một phía, nếu những vết thương cũ chưa được nhìn nhận với sự tôn trọng cần thiết, thì lời kêu gọi “khép lại quá khứ” rất dễ trở thành yêu cầu người khác quên đi phần lịch sử của họ. Bởi vì khép lại quá khứ không có nghĩa là xóa quá khứ. Cuộc chiến Việt Nam kết thúc đã hơn nửa thế kỷ, nhưng ký ức về nó trong cộng đồng người Việt vẫn chưa hoàn toàn trở thành lịch sử thuần túy. Đối với nhà nước Việt Nam, ngày 30/4 được chính thức mô tả là ngày “giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.” Đối với hàng triệu gia đình người Việt ở nước ngoài hay trong nước, cùng ngày ấy gắn với mất nước, tù cải tạo, vượt biên, tài sản bị tịch thu, gia đình ly tán và những năm đầu lưu vong. Hai ký ức đó tồn tại song song. Hòa giải không đòi hỏi một bên phải chấp nhận hoàn toàn cách gọi của bên kia. Nhưng hòa giải đòi hỏi ít nhất phải thừa nhận rằng nỗi đau của người khác là có thật. Nếu một bên vẫn được quyền độc quyền định nghĩa lịch sử, còn bên kia được mời “khép lại quá khứ,” thì về tâm lý, lời mời ấy dễ được hiểu thành: Hãy quên quá khứ của quý vị để bước vào tương lai do chúng tôi định nghĩa. Đó không phải là nền tảng vững chắc cho hòa giải. Một nhà nước tự tin không cần phải sợ nhiều ký ức lịch sử cùng tồn tại. Nam Phi không hòa giải bằng cách yêu cầu người da đen quên apartheid. Đức không xây dựng hòa giải hậu chiến bằng cách bảo nạn nhân Quốc xã rằng chiến tranh đã qua rồi. Những kinh nghiệm quốc tế rất khác nhau, nhưng có một điểm chung: Hòa giải thường đòi hỏi sự thật, nhìn nhận trách nhiệm, tôn trọng ký ức và một số thay đổi thể chế, chứ không chỉ là lời kêu gọi tình cảm. Việt Nam không cần sao chép bất kỳ mô hình nào. Nhưng nguyên tắc ấy vẫn đáng suy nghĩ: Muốn người khác khép lại quá khứ, trước hết phải làm cho quá khứ không còn tiếp tục sống dưới những hình thức gây tổn thương trong hiện tại. Nhưng vế thứ hai của lời kêu gọi còn quan trọng hơn. Ông Tô Lâm nói về “tương lai dân tộc” và một nước Việt Nam “hùng cường, thịnh vượng.” Ông nêu những việc rất cụ thể nào là kết nối trí thức toàn cầu, doanh nghiệp kiều bào, trao đổi sinh viên và giáo sư, hợp tác khoa học, công nghệ, giáo dục, y tế và đổi mới sáng tạo. Những mục tiêu đó có giá trị thực tế. Nhưng đối với cộng đồng hải ngoại, câu hỏi tự nhiên là việc “kiến tạo tương lai dân tộc” có đồng nghĩa với việc đóng góp cho một quốc gia rộng hơn nhà nước và rộng hơn một đảng cầm quyền hay không? Sự phân biệt này rất quan trọng. Nếu “đại đoàn kết” chỉ mở ra cho những người sẵn sàng chấp nhận khuôn khổ chính trị hiện hữu, thì nó chưa phải là hòa giải quốc gia theo nghĩa rộng. Nó chỉ nói lên sự mơ ước mở rộng vòng tròn ủng hộ chế độ. Còn nếu lời kêu gọi thực sự hướng tới dân tộc, thì phải có chỗ cho cả những người: Yêu nước nhưng bất đồng; muốn đóng góp nhưng muốn lên tiếng phê bình; muốn trở về nhưng không muốn phải chứng minh sự trung thành chính trị. Đó mới là phép thử. Trong nhiều năm, chính sách đối với người Việt ở nước ngoài thường nhấn mạnh khá nhiều vào “nguồn lực”: Vốn, công nghệ, chất xám, quan hệ quốc tế, doanh nghiệp. Ông Tô Lâm tại New York cũng nhấn mạnh mạng lưới trí thức, doanh nhân, chuyên gia và thế hệ trẻ.  Không có gì sai khi một quốc gia muốn tận dụng nguồn lực của cộng đồng hơn sáu triệu người ở nước ngoài. Nhưng có một khác biệt tinh tế giữa “chúng tôi cần những gì anh có” và “chúng tôi tôn trọng anh là một phần bình đẳng của cộng đồng dân tộc.” Một người không muốn chỉ được nhìn như một nguồn vốn, một nhà khoa học hay một cầu nối thương mại. Họ còn có ký ức, quan điểm, quyền lợi và phẩm giá chính trị. Muốn xây dựng lòng tin với cộng đồng hải ngoại, ông Tô Lâm không nên hỏi: “Kiều bào có thể đóng góp gì?” mà quan trọng hơn cần hỏi là “nhà nước phải thay đổi gì để kiều bào cảm thấy mình thực sự được tôn trọng?” Từ nay về sau, đừng nên tiếp tục nói “khép lại quá khứ,” “hướng đến tương lai” vì có nguy cơ trở thành ngôn ngữ nghi lễ. Một câu nói chỉ có trọng lượng chính trị khi nó đi kèm những hành động khiến người nghe phải suy nghĩ: Có lẽ lần này thực sự khác. Chẳng hạn, một chính sách hòa giải thực chất có thể được nhận diện qua những câu hỏi rất cụ thể: Những cách nhìn khác nhau về lịch sử có được tôn trọng hơn không? Những người từng thuộc phía bên kia có được nhìn như một phần của lịch sử dân tộc, thay vì chỉ qua lăng kính “ngụy” hay “phản động” không? Những người Việt ở nước ngoài có thể trở về, đầu tư, nghiên cứu, giảng dạy và tham gia đời sống xã hội mà không phải chứng minh sự đồng thuận chính trị hay không? Những ý kiến phê bình ôn hòa đối với chính sách nhà nước có được coi là một phần bình thường của đời sống quốc gia hay vẫn bị nhìn chủ yếu như vấn đề an ninh? Một nhà lãnh đạo muốn tạo hiệu ứng thực sự không nhất thiết phải đưa ra một bài diễn văn dài dòng mang đầy sáo ngữ. Chỉ cần một sự thay đổi ngôn ngữ có tính biểu tượng. Thay vì nói: “Hãy khép lại quá khứ” có thể nói: “Chúng ta phải cùng nhìn nhận những mất mát mà người Việt ở mọi phía đã trải qua.” Thay vì nói: “Kiều bào hãy đóng góp cho đất nước,” có thể nói: “Đất nước cần tạo điều kiện để mọi người Việt, bất kể quá khứ hay quan điểm chính trị, đều có thể đóng góp trong sự tôn trọng.” Khác biệt chỉ vài chữ; nhưng ý nghĩa chính trị hoàn toàn khác. Vì thế, lời nói hòa giải luôn dễ; nhưng hành động hòa giải thực sự đòi hỏi phía đang nắm quyền phải chấp nhận một điều gì đó: Thay đổi cách kể về lịch sử, mở rộng không gian cho khác biệt, giảm những rào cản chính trị hoặc thừa nhận rằng nhà nước không sở hữu độc quyền lòng yêu nước. Đó là lý do sự chân thành trong chính trị không chỉ đánh giá bằng giọng nói hay thiện ý mà cần được đánh giá bằng một câu hỏi: Người đưa ra lời hòa giải sẵn sàng thay đổi điều gì từ chính phía mình? Trong nhiều thập niên, hệ thống chính trị Việt Nam đã sử dụng những cụm từ rất lớn: “đại đoàn kết dân tộc,” “hòa hợp dân tộc,” “khép lại quá khứ, hướng tới tương lai,” “dân giàu, nước mạnh,” “tiến lên chủ nghĩa xã hội.” Vấn đề không nằm ở những câu chữ này mà chính là khoảng cách giữa câu chữ và trải nghiệm thực tế của con người. Khi khoảng cách quá lớn, ngôn ngữ chính trị mất dần sức mạnh. Những câu từng mang ý nghĩa trở thành nghi thức. Người ta nghe nhưng không còn kỳ vọng gì nữa. Đó là điều mà ông Tô Lâm và ban tham mưu của ông cần tránh nếu muốn lời kêu gọi tại New York thực sự có tác dụng. “Khép lại quá khứ” chỉ có sức thuyết phục nếu người dân thấy một quá khứ đang thực sự được xử lý. “Chung tay kiến tạo tương lai” chỉ có ý nghĩa nếu tương lai ấy đủ rộng để những người bất đồng cũng thấy mình có chỗ đứng. Và “đại đoàn kết dân tộc” chỉ thật sự là đại đoàn kết nếu dân tộc lớn hơn đảng phái./.

Trong chuyến tham dự Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc tại New York – Hoa Kỳ, TBT Tô Lâm một lần nữa kêu gọi người Việt ở nước ngoài “khép lại quá khứ, cùng chung tay kiến tạo tương lai dân tộc”. Thông điệp ấy nghe đẹp. Nhưng câu hỏi cốt lõi vẫn còn nguyên: khép lại thế nào? Ai phải khép lại? Và bằng hành động gì?   Không ai có thể ra lệnh cho một dân tộc quên lịch sử. Người Việt trong nước có ký ức của mình. Người Việt ở nước ngoài cũng có ký ức của họ: những người cha từng ở phía bên kia, những năm tháng cải tạo, những người thân mất trên đường vượt biển.. Mỗi gia đình có một câu chuyện, một nỗi đau. Vì thế, “khép lại quá khứ” không thể đồng nghĩa với bắt người này phải quên còn người kia được quyền nhớ. Khép lại quá khứ không phải xóa ký ức. Mà là chấm dứt việc để quá khứ quyết định cách một con người được đối xử trong hiện tại. Nếu một trí thức Việt Nam ở nước ngoài trở về đóng góp nhưng vẫn bị nhìn trước hết như “yếu tố nước ngoài”; nếu lý lịch gia đình, nơi cư trú hay quan điểm chính trị khác biệt vẫn có thể ảnh hưởng đến cơ hội của một người, thì những đường ranh của quá khứ vẫn chưa biến mất. Hòa giải cũng không thể là câu chuyện một chiều. Nếu người Việt ở nước ngoài được kêu gọi gác lại quá khứ, thì nhà cầm quyền cũng cần chứng minh điều tương tự: đừng để quá khứ trở thành căn cứ đánh giá con người hôm nay. Muốn biết đã “khép lại” hay chưa, đừng đếm số lần khẩu hiệu được nhắc lại. Hãy nhìn vào thực tế: người Việt ở nước ngoài trở về có được đối xử bình đẳng? Người có ký ức khác với câu chuyện chính thức có được quyền kể lại lịch sử? Người có quan điểm khác biệt có được sống và làm việc bình thường trong khuôn khổ pháp luật? Đó mới là thước đo. Khép lại quá khứ không phải bắt người khác quên. Mà là làm cho quá khứ không còn quyền quyết định tương lai của một con người./.  

Cu Làng Cát   Suốt 2.000 năm, từ Rome đến Paris, khải hoàn môn lớn thường đứng trên đường, quảng trường hoặc trục nghi lễ, nơi đoàn người đi xuyên qua. Hà Nội đang nghiên cứu một công trình cao 36 m sát Hồ Gươm, lấy mặt hồ và Tháp Rùa làm hậu cảnh. Một di sản nhiều thế kỷ bỗng đứng trước nguy cơ thành phông nền cho kiến trúc mới.   Người La Mã xây cổng cho đoàn quân đi qua   +Khải hoàn môn sinh ra từ cuộc trở về của những đoàn quân chiến thắng. Ở La Mã cổ đại, những vòm khải hoàn được dựng trên tuyến giao thông và tuyến nghi lễ. Đoàn quân, chiến xa, binh sĩ, tù binh và chiến lợi phẩm tiến qua cổng trong lễ khải hoàn. Bởi vậy, giá trị của công trình gắn với động tác rất cụ thể, đi qua.   +Khải Hoàn Môn Titus tại Rome, được dựng vào cuối thế kỷ I, nằm trên Via Sacra, tuyến nghi lễ dẫn qua khu trung tâm La Mã cổ. Khải Hoàn Môn Constantine, hoàn thành năm 315, cũng đứng cạnh tuyến rước lễ gần đấu trường Colosseum. Người La Mã không tìm một hồ đẹp rồi dựng chiếc cổng khổng lồ cạnh bờ để tạo khung nhìn xuống mặt nước. Họ đặt cổng nơi đoàn người có thể tiến đến, xuyên qua và tiếp tục hành trình.   +Gần 1.500 năm sau, Napoleon Bonaparte vẫn tiếp nhận logic ấy. Ngày 18-2-1806, Napoleon ký sắc lệnh xây Khải Hoàn Môn để tôn vinh đại quân Pháp. Vị trí từng được cân nhắc tại Bastille nhưng bị loại. Ba tháng sau, Napoleon chấp thuận đặt công trình ở phía tây đại lộ Champs Élysées, tại Place de l'Étoile.   +Hồ sơ của Trung tâm Di tích Quốc gia Pháp ghi các kiến trúc sư lựa chọn một vòm lớn và xem công trình đồng thời như cửa ngõ của Paris. Công trình mất 30 năm mới hoàn thành, từ 1806 đến 1836.   +Ngày 15-12-1840, đoàn xe tang đưa tro cốt Napoleon từ đảo Saint Helena trở về đã đi xuyên Khải Hoàn Môn trước hơn 400.000 người. Năm 1852, Napoleon III tiến vào Paris cùng quân đội và cũng đi qua chiếc cổng này. Về sau, quảng trường được tổ chức với 12 đại lộ tỏa ra hình ngôi sao.   +Chiếc cổng vì thế sống cùng dòng người và đại lộ. Từ Rome sang Paris, hơn 1.700 năm trôi qua, chức năng biểu tượng thay đổi nhưng nguyên lý không mất, phía trước có lối đến, giữa là cổng, phía sau vẫn là lối đi.   +Khải hoàn môn cần một hành trình. Hồ nước kết thúc hành trình ấy.   Từ Paris đến Bình Nhưỡng, chiếc cổng vẫn tìm đường phố   +Có thể đi tiếp qua nhiều quốc gia. Khải Hoàn Môn Barcelona được xây năm 1888 làm cổng chính cho khu triển lãm quốc tế. Người dự triển lãm đi qua nó để tiến vào khu vực tổ chức sự kiện.   +Khải Hoàn Môn Bucharest đứng trên đại lộ Kiseleff. Khải Hoàn Môn Patuxai tại Vientiane nằm giữa trục đường lớn của thủ đô Lào. Khải Hoàn Môn Bình Nhưỡng hoàn thành năm 1982, cao 60m, rộng 50 m, đứng tại Quảng trường Khải Hoàn dưới chân đồi Moran, giữa mạng lưới giao thông đô thị.   +Ngay cả Paris cũng cho thấy kiến trúc sư và nhà quy hoạch đã coi quan hệ giữa cổng với trục nhìn quan trọng ra sao.   +Từ năm 1667, André Le Nôtre đã tổ chức trục cảnh quan kéo dài từ cung điện Tuileries tới đồi Chaillot. Hơn một thế kỷ sau, Khải Hoàn Môn được đặt vào đầu phía tây của trục ấy. Napoleon muốn từ Tuileries có thể nhìn thấy công trình.   +Đến thế kỷ XIX, Baron Haussmann và kiến trúc sư Hittorff tiếp tục tổ chức Place de l'Étoile thành 12 đại lộ tỏa ra xung quanh. Khải Hoàn Môn trở thành tâm điểm của những dòng chuyển động đô thị thay vì vật trang trí ở rìa một thắng cảnh.   +Lịch sử vẫn có ngoại lệ. Năm 1869, Hong Kong từng dựng một khải hoàn môn tại cầu tàu Peddar để đón công tước Edinburgh. Từ vòm có thể nhìn ra cảng. Nhưng đó là kiến trúc tạm thời, phục vụ một chuyến thăm, rồi biến mất. Trong nghệ thuật châu Âu còn có những bản thiết kế khải hoàn môn đặt trên sà lan hoặc kết hợp mặt nước. Chúng thuộc sân khấu, lễ hội hay kiến trúc phù du.   +Tìm khải hoàn môn cố định nổi tiếng từ cổ đại tới hiện đại, mô hình chiếm ưu thế áp đảo vẫn là cổng gắn với đường, quảng trường và trục nghi lễ.   +Nước có thể ở cạnh công trình. Đài phun nước có thể xuất hiện. Kênh cảnh quan cũng có thể tham gia bố cục.   +Nhưng biến một hồ lịch sử thành hậu cảnh trực tiếp cho chiếc cổng khổng lồ lại là lựa chọn không thượng sách. Và Hồ Gươm đang đứng trước lựa chọn ấy.   Hồ Gươm có cần một chiếc khung cao 36 m?   +Phương án chỉnh trang phía bắc Hồ Gươm đang lấy ý kiến đề xuất công trình mang tên “Khải Hoàn Môn”, cao khoảng 36 m, nằm trong không gian mở rộng Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Hai khối kiến trúc mở dần lên phía trên, lấy cảm hứng từ cánh chim hạc.   +Quảng trường Hòa Bình theo phương án được giới thiệu rộng khoảng 1,95 ha. Công trình 36 m được dự kiến trở thành điểm nhấn lớn tại cửa ngõ phía bắc Hồ Gươm.   +Phần gây tranh luận nằm ngay ở quan hệ giữa chiếc cổng mới với di sản cũ. Thuyết minh phương án cho rằng khoảng mở giữa hai khối sẽ tạo một “khung hình” hướng tầm mắt qua mặt Hồ Gươm tới Tháp Rùa và đường chân trời phía nam. Từ quảng trường, người xem nhìn xuyên qua công trình để thấy hồ.   +Nhưng Hồ Gươm vốn đã có khung cảnh của riêng mình. Mặt nước, hàng cây, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc và những lớp phố bao quanh đã hình thành cảnh quan qua nhiều thế hệ. Tháp Rùa nhỏ giữa hồ bởi giá trị của nó chưa bao giờ đến từ chiều cao. Một công trình mới cao 36 m đặt sát phía bắc sẽ đưa thêm một khối lượng kiến trúc rất lớn vào đường chân trời vốn thấp và thoáng.   +Muốn nhìn Tháp Rùa, người Hà Nội lâu nay đâu cần nhìn xuyên qua một chiếc cổng. Muốn thấy Hồ Gươm, người ta cũng đâu cần một công trình 36m đứng trước hồ để hướng mắt.   +Khái niệm “khung di sản” vì vậy cần được xem xét kỹ. Một bức tranh cần khung vì nó có ranh giới. Hồ Gươm là không gian đô thị sống, mở ra từ nhiều hướng, thay đổi theo từng bước chân. Đặt một vật thể khổng lồ vào một hướng tiếp cận quan trọng có nguy cơ biến cảnh quan tự nhiên của hồ thành cảnh trí nằm sau kiến trúc mới.   +Paris dành cho Khải Hoàn Môn một quảng trường nơi 12 đại lộ gặp nhau. Rome dành cho những vòm khải hoàn tuyến nghi lễ của đoàn quân. Barcelona dùng chiếc cổng để dẫn người vào khu triển lãm. Bình Nhưỡng đặt công trình 60m giữa quảng trường và đường phố.   +Cổng Brandenburg, Đức được xây 1788-1791, dưới thời vua Friedrich Wilhelm II của Phổ, theo thiết kế của Carl Gotthard Langhans. Công trình cao khoảng 26 m, rộng 65,5 m, lấy cảm hứng từ cổng Propylaea của Acropolis ở Athens. Trên đỉnh là tượng Quadriga, cỗ xe do 4 ngựa kéo.   +Cổng nằm trên đất liền, tại đầu đại lộ Unter den Linden, nối trung tâm Berlin với khu Tiergarten. Nó có 5 lối xuyên qua, nghĩa là bản chất vẫn là một chiếc cổng của đô thị, người, xe và các đoàn nghi lễ đi tới, xuyên qua, tiếp tục đi.   +Lịch sử của nó còn đặc biệt hơn Paris. Năm 1806, Napoleon chiến thắng Phổ, tiến qua Cổng Brandenburg và đem tượng Quadriga về Paris. Sau thất bại của Napoleon, tượng được đưa trở lại Berlin năm 1814. Đến thế kỷ XX, cổng lần lượt chứng kiến Đức Quốc xã, Thế chiến II, Bức tường Berlin rồi ngày nước Đức thống nhất.   +Bởi vậy Brandenburg dần trở thành biểu tượng chiến thắng, chia cắt rồi thống nhất, dù nguồn gốc của nó là cổng thành mang ý nghĩa hòa bình.   +Hà Nội lại đang nghiên cứu đưa biểu tượng mang tên Khải Hoàn Môn tới sát Hồ Gươm và lấy chính mặt hồ cùng Tháp Rùa làm hậu cảnh.   +Hơn 2.000 năm lịch sử kiến trúc khải hoàn môn không buộc Hà Nội phải sao chép Rome hay Paris. Một thủ đô có quyền sáng tạo biểu tượng của mình.   +Nhưng sáng tạo tại Hồ Gươm phải trả lời được yêu cầu khó hơn chuyện tạo ra một công trình gây ấn tượng, công trình mới làm Hồ Gươm đẹp hơn, hay Hồ Gươm đang được dùng để làm công trình mới nổi bật hơn?   +Với một di sản đã trở thành ký ức chung của Hà Nội, phương án tốt nhất đôi lúc không còn ở việc dựng thêm biểu tượng. Mà là biết nơi nào nên để bầu trời, mặt nước và tháp rùa tự lên tiếng.   +Paris cần dựng Khải Hoàn Môn để ghi chiến công của những đoàn quân. Rome dựng những vòm đá để người chiến thắng đi qua.   +Hà Nội đã có Hồ Gươm. Một mặt hồ gắn với Lê Lợi, chiến thắng quân Minh và truyền thuyết trả lại thanh gươm sau ngày đất nước giành lại chủ quyền. Tên hồ đã mang trong nó ký ức của chiến thắng và khát vọng hòa bình.   +Bởi vậy, nếu cần tìm một “khải hoàn môn” của Hà Nội theo nghĩa biểu tượng, có lẽ chẳng cần dựng thêm một chiếc cổng cao 36 m bên bờ. Hồ Gươm đã là khải hoàn môn đẹp nhất của Hà Nội, một khải hoàn môn không cần vòm đá, bởi phía trên nó đã có cả bầu trời.   +Berlin có thể biến một cổng thành thành biểu tượng quốc gia nhờ lịch sử; Hà Nội cũng chẳng nhất thiết phải xây một vật thể mang hình thức “khải hoàn môn” mới có biểu tượng chiến thắng. Hồ Gươm đã mang câu chuyện Lê Lợi, chiến thắng trả gươm, hòa bình suốt nhiều thế kỷ./.    

Nguyễn Ngọc Bảo Hội nghị Thượng đỉnh Không gian tại Pháp 2026 và câu hỏi chiến lược của Việt Nam: Không gian hay Biển Đông mới là ưu tiên sống còn? Từ ngày 9 đến 11 tháng 9 năm 2026, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Tô Lâm có chuyến thăm chính thức Pháp và tham dự Hội nghị Thượng đỉnh về Không gian (Space Summit 2026). Đây là một hội nghị quy tụ nhiều nguyên thủ quốc gia, lãnh đạo các cơ quan không gian và các tập đoàn hàng đầu thế giới trong lĩnh vực vệ tinh, quan sát Trái Đất, viễn thông, AI không gian và an ninh vũ trụ. Việc Việt Nam hiện diện tại một hội nghị như vậy đặt ra một câu hỏi chiến lược lớn: Trong bối cảnh Việt Nam còn rất hạn chế về năng lực không gian, đâu mới là ưu tiên cấp bách nhất: đầu tư vào giấc mơ không gian, hay bảo vệ và khai thác hiệu quả không gian sinh tồn của dân tộc – tức Biển Đông và vùng đặc quyền kinh tế (EEZ)? Đây là vấn đề quan trọng về chủ quyền, kinh tế, an ninh quốc gia và tương lai phát triển của Việt Nam trong nhiều thập niên tới. I. Hội nghị Không gian 2026: hiện diện biểu tượng của Việt Nam Pháp là một trong bốn cường quốc không gian của Liên Âu cùng với Anh, Đức và Ý. Pháp hiện đang điều hành: Trung tâm Không gian Quốc gia Pháp (CNES); Vai trò lãnh đạo trong Cơ quan Không gian châu Âu (ESA); Tập đoàn Airbus Defence and Space; Arianespace – đơn vị phóng tên lửa Ariane; Mạng vệ tinh quan sát Trái Đất Copernicus và hệ thống định vị Galileo. Hội nghị năm 2026 tập trung vào bốn chủ đề lớn: Quan sát Trái Đất: khí hậu, thiên tai, biển, nông nghiệp, tài nguyên; Viễn thông vệ tinh: Internet, quốc phòng, hàng hải, cứu hộ; An ninh không gian: do thám, cảnh báo tên lửa, giám sát vùng biển; AI và dữ liệu không gian: phân tích ảnh vệ tinh, dự báo thiên tai, quản trị tài nguyên. Khả năng không gian của Việt Nam Việt Nam chưa có ngành công nghiệp không gian thực thụ. Hiện chỉ có một số thiết bị và trung tâm: Vệ tinh VNREDSat-1 (quan sát Trái Đất, phóng năm 2013, hợp tác với Pháp); Trung tâm Vũ trụ Việt Nam tại Hòa Lạc; Hợp tác với Nhật Bản (JAXA), ESA và Pháp (CNES). Nhưng chưa có: Tên lửa phóng vệ tinh; Hệ thống định vị vệ tinh riêng; Chòm vệ tinh quốc gia; Công nghiệp chế tạo vệ tinh quy mô lớn; Năng lực quân sự không gian. Điều đó có nghĩa Việt Nam vẫn chủ yếu mua dịch vụ hoặc hợp tác với các nước khác. Do đó, tham dự hội nghị không gian không nên được hiểu là khởi đầu một cuộc chạy đua vũ trụ, mà là cơ hội tiếp cận công nghệ ứng dụng phục vụ các ưu tiên sống còn của quốc gia. II. Không gian rất quan trọng – nhưng không phải để chạy đua với các cường quốc Đối với một quốc gia như Việt Nam, giá trị lớn nhất của công nghệ không gian nằm ở ứng dụng thực tiễn, chứ không phải ở việc tự phóng tên lửa hay xây dựng công nghiệp vệ tinh hoàn chỉnh. 1. Quốc phòng và an ninh Ảnh vệ tinh độ phân giải cao (thương mại và chính phủ) giúp: Phát hiện tàu chiến, tàu hải cảnh và tàu dân quân biển của Trung Quốc; Theo dõi giàn khoan và hoạt động khảo sát địa chấn vi phạm vùng đặc quyền kinh tế EEZ; Giám sát việc xây dựng và mở rộng đảo nhân tạo; Cảnh báo sớm các hoạt động xâm nhập vùng EEZ. Hiện nay, hầu hết dữ liệu ảnh vệ tinh độ phân giải cao mà Việt Nam tiếp cận được đều đến từ vệ tinh thương mại của Hoa Kỳ (Maxar, Planet) và châu Âu (Airbus, Copernicus). Nếu Việt Nam có thể mua và phân tích dữ liệu này một cách thường xuyên, kết hợp AI nhận diện đối tượng, năng lực giám sát Biển Đông sẽ tăng lên đáng kể mà không cần sở hữu vệ tinh quân sự riêng. 2. Thiên tai Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia chịu thiên tai nhiều nhất châu Á. Ứng dụng vệ tinh hỗ trợ cho: Dự báo quỹ đạo và cường độ bão; Giám sát lũ lụt, sạt lở đất; Theo dõi hạn hán và xâm nhập mặn; Đánh giá thiệt hại sau thiên tai để phân bổ nguồn lực cứu trợ. Việc này giúp cảnh báo hữu hiệu và kịp thời cho người dân di tản. 3. Quản lý tài nguyên Ảnh vệ tinh và dữ liệu địa không gian giúp quản lý: Rừng (theo dõi phá rừng, cháy rừng); Khoáng sản và nước mặt; Hoạt động tàu cá (AIS kết hợp ảnh vệ tinh); Ô nhiễm dầu và rác thải biển. Đây là các ứng dụng có hiệu quả kinh tế và an ninh ngay lập tức, phù hợp với trình độ và nguồn lực hiện tại của Việt Nam. III. Việt Nam đang sở hữu một “không gian” quý giá hơn cả vũ trụ: Biển Đông Diện tích lãnh hải EEZ của Việt Nam rộng gấp 4 lần diện tích trên đất liền Theo các nguồn chính thức và quốc tế: Diện tích đất liền Việt Nam khoảng 331.212 km²; Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) mà Việt Nam yêu sách theo UNCLOS khoảng gần 1 triệu km² (một số nguồn quốc tế ghi nhận yêu sách lên tới khoảng 1,39 triệu km² nếu tính đầy đủ các thực thể Hoàng Sa và Trường Sa); EEZ không tranh chấp rõ ràng khoảng hơn 400.000–750.000 km² tùy cách tính. Điều này có nghĩa không gian biển của Việt Nam lớn gấp khoảng ba lần diện tích đất liền. Nếu tính đầy đủ chủ quyền từ Hoàng Sa và Trường Sa theo UNCLOS, vùng biển mà Việt Nam có cơ sở yêu sách còn rộng lớn hơn. Đây là không gian kinh tế, an ninh và sinh tồn lớn nhất của Việt Nam trong thế kỷ XXI. IV. Giá trị kinh tế của EEZ Việt Nam có thể lên tới hàng nghìn tỷ USD 1. Dầu khí Theo ước tính của Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA) và Rystad Energy (cập nhật gần đây): Toàn bộ Biển Đông có khoảng 3,6 tỷ thùng dầu/lỏng và 40,3 nghìn tỷ feet khối (Tcf) khí đốt đã chứng minh và có khả năng cao (proved + probable). Trong đó, phần thuộc Việt Nam ước khoảng 530 triệu thùng dầu/lỏng và 2,3 Tcf khí. Các ước tính cũ hơn của EIA từng đưa ra con số cao hơn: khoảng 11 tỷ thùng dầu và 190 Tcf khí cho toàn Biển Đông. Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) ước tính nguồn tài nguyên chưa phát hiện trong các bể địa chất Đông Nam Á (bao gồm nhiều phần Biển Đông) có thể lên tới 10,5 tỷ thùng dầu và 271,5 Tcf khí (mean). Các ước tính của Trung Quốc thường cao hơn nhiều (có nguồn đưa ra hàng trăm tỷ thùng dầu tương đương), nhưng các nhà phân tích độc lập cho rằng những con số này mang tính lạc quan và chiến lược. Các bể dầu khí chính của Việt Nam: Nam Côn Sơn, Cửu Long, Malay–Thổ Chu, Sông Hồng; Tiềm năng khí tự nhiên, condensate và dầu thô vẫn còn nhiều mỏ chưa khai thác hoặc bị cản trở do tranh chấp. 2. Khoáng sản đáy biển và đất hiếm Biển Đông có sự hiện diện của các loại khoáng sản đáy biển quan trọng: Nodules và crusts ferromanganese chứa chứa: cobalt, nickel, mangan, đồng, đất hiếm và yttrium (REY); Hàm lượng REY trung bình trong một số mẫu crusts/nodules Biển Đông khoảng 1.400–1.900 ppm, với Ce chiếm tỷ lệ cao; Cobalt, nickel và các kim loại chiến lược khác cần thiết cho pin lithium-ion, AI, điện tử và quốc phòng. Mặc dù Biển Đông không giàu bằng Clarion-Clipperton Zone ở Thái Bình Dương, nhưng các phát hiện gần đây cho thấy tiềm năng chiến lược, đặc biệt khi Trung Quốc đang đẩy mạnh khảo sát và lập bản đồ khoáng sản đáy biển. Đây là nguyên liệu then chốt cho cuộc cách mạng năng lượng và công nghệ số. 3. Hải sản Biển Đông là một trong những ngư trường lớn nhất thế giới: Sản lượng đánh bắt hàng năm từ Biển Đông ước khoảng 10 triệu tấn, chiếm khoảng 12% tổng sản lượng cá toàn cầu; Giá trị thương mại ước khoảng hơn 11–16 tỷ USD/năm; Hàng triệu ngư dân và lao động ven biển sống dựa vào nguồn lợi này. Việt Nam là một trong những nước sản xuất thủy sản lớn nhất thế giới (tổng sản lượng khoảng 8,8–10 triệu tấn/năm, trong đó khai thác biển khoảng 3,5–3,8 triệu tấn). Xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt khoảng 11 tỷ USD năm 2025 và hướng tới 11,5 tỷ USD năm 2026. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu chỉ ra tình trạng khai thác quá mức (overfishing) nghiêm trọng, đặc biệt ở Vịnh Bắc Bộ và các vùng ven bờ. Việc bảo vệ ngư trường và chống IUU fishing (illegal, unreported, unregulated)  không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề chủ quyền và an ninh lương thực. 4. Điện gió ngoài khơi Tiềm năng điện gió ngoài khơi của Việt Nam thuộc nhóm lớn nhất Đông Nam Á và thế giới: Theo Báo cáo tiềm năng kỹ thuật điện gió ngoài khơi Việt Nam 2025 (Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, hỗ trợ UNDP và Na Uy): tiềm năng kỹ thuật trong toàn bộ EEZ lên tới 1.068 GW (đo ở độ cao 100 m); Trong đó vùng biển phía Nam khoảng 894 GW, phía Bắc khoảng 174 GW; Vùng ven bờ (trong 6 hải lý) khoảng 57,8 GW; Con số này cao hơn đáng kể so với ước tính trước đây của Ngân hàng Thế giới (khoảng 599 GW). Đây có thể trở thành ngành xuất khẩu điện và hydro xanh quan trọng trong tương lai, đồng thời giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. 5. Thủy triều, sóng biển và các nguồn năng lượng tái tạo khác Nguồn năng lượng từ thủy triều và sóng biển gần như chưa được khai thác. Kết hợp với điện gió ngoài khơi, đây là quỹ đạo chuyển đổi năng lượng dài hạn của Việt Nam. V. Muốn khai thác EEZ thì phải có khả năng và quyết tâm bảo vệ được EEZ Trung Quốc đang triển khai chiến lược kiểm soát thực tế thông qua “chiến tranh vùng xám” (grey-zone warfare) với ba tầng chính: Tầng dân sự/kinh tế: tàu cá, tàu khảo sát, giàn khoan; Tầng bán quân sự: hải cảnh, dân quân biển; Tầng quân sự: hải quân, căn cứ trên đảo nhân tạo. Mục tiêu không phải là chiến tranh toàn diện, mà là kiểm soát thực tế, ngăn cản khai thác của các nước khác, và tạo ra “sự đã rồi” (fait accompli). Nếu Việt Nam không có năng lực giám sát liên tục, khả năng răn đe bằng hải, không quân và hiện diện hiệu quả trên biển, thì quyền khai thác tài nguyên trong EEZ sẽ ngày càng bị thu hẹp trên thực tế. VI. Đường lưỡi bò và “đường 9 đoạn”: Thách thức lớn nhất đối với Việt Nam Trung Quốc tuyên bố chủ quyền hầu như trên toàn bộ Biển Đông thông qua “đường chín đoạn”, bao gồm cả vùng EEZ của Việt Nam, Malaysia, Philippines, Brunei và Indonesia. Nội dung Phán quyết PCA 2016 Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) 12/07/2016 trong vụ Philippines kiện Trung Quốc đã kết luận: Không có cơ sở pháp lý cho “đường chín đoạn”; Không có “quyền lịch sử” như Trung Quốc tuyên bố; Nhiều thực thể ở Trường Sa không tạo ra EEZ. Đây là thắng lợi pháp lý quan trọng không chỉ của Philippines mà còn của các quốc gia ven Biển Đông, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, Trung Quốc không công nhận phán quyết và tiếp tục xây dựng căn cứ, sân bay, radar và hệ thống tên lửa trên các đảo nhân tạo. VII. Hoàng Sa và Trường Sa: Trung tâm của cuộc cạnh tranh thế kỷ XXI Hoàng Sa Trung Quốc kiểm soát toàn bộ quần đảo Hoàng Sa từ năm 1974 và đã xây dựng sân bay, hải cảng, radar và hệ thống tên lửa HQ-9. Hoàng Sa nằm án ngữ các tuyến hàng hải và không phận quan trọng. Trường Sa Trung Quốc đã cải tạo nhiều thực thể (Mischief Reef, Subi Reef, Fiery Cross Reef…) trong 8 thực thế chiếm được từ Việt Nam sau trận hải chiến 1988,  thành căn cứ quân sự lớn với đường băng, cảng và hệ thống phòng thủ. Việt Nam hiện vẫn kiểm soát 21 thực thể đảo, đá, rặng, bãi cát, ..trong quần đảo Trường Sa. Ai kiểm soát Trường Sa sẽ có lợi thế về hàng hải, hàng không, tài nguyên và vị thế quân sự trong toàn khu vực. Đây là trung tâm của cuộc cạnh tranh địa chiến lược thế kỷ XXI. VIII. Việt Nam có dám đối đầu Trung Quốc? Thực tế hiện nay Việt Nam đã và đang: Phản đối yêu sách của Trung Quốc tại Liên Hợp Quốc và các diễn đàn quốc tế; Phản đối hoạt động khảo sát và hải cảnh trong EEZ của mình; Tăng cường hợp tác quốc phòng với nhiều đối tác (Hoa Kỳ, Nhật, Ấn Độ, Australia, châu Âu…); Duy trì và củng cố hiện diện tại các thực thể mình kiểm soát ở Trường Sa. Nhưng lại không có một hành động đối phó cụ thể nào về quân sự, trước các vụ xâm phạm vủng lãnh hải EEZ của Việt Nam, các hành động xua đuổi ngư dân, đâm chìm tầu đánh cá Việt Nam, các lệnh cấm đánh cá ngang ngược của Trung Quốc. Tuy nhiên vẫn không có một hành động cụ thể nào để bảo vệ ngư dân (đưa tàu hải quân ra đối đầu với dân quân biển Trung Quốc), ngăn chặn Trung Quốc đưa dàn khoan dầu vào vùng EEZ của Việt Nam (tập trung tầu chiến VN, có hành động răn đe, sẵn sàng nổ súng để tự vệ, …) Có ba lựa chọn chiến lược cho Việt Nam 1) Nhượng bộ trước sức ép của Trung Quốc, với nguy cơ mất dần quyền kiểm soát thực tế trên Trường Sa và chủ quyền : đây là chính sách của đảng CSVN cho đến nay, với các phản đối lấy lệ và không có một hành động cụ thể nào. 2) Sẵn sàng đối đấu bằng quân sự để bảo vệ chủ quyền : quân đội Việt Nam hiện còn thiếu một số khả năng để răn đe hữu hiệu các toan tính o ép, cưỡng chế của Trung Quốc bằng số đông (dân quân biển, tầu chiến lớn với hoả lực mạnh). Nhưng vẫn có thể tạo ra những hình thức răn đe đối với một kẻ thù mạnh hơn rất nhiều lần (hoả tiễn địa hải lưu động tầm trung 300-500 cs , với tầm bắn bao phủ được hơn 60 % biển Đông, vươn tới Hoàng Sa và Trường Sa), xử dụng tầu ngầm hạng Kilo của Nga, để bức phá vòng vây các tàu của dân quân biển TQ, …. 3) Cứng rắn về ngoại giao trên trường quốc tế (ASEAN, LHQ, APEC) và hiện diện trên thực địa : hiện nay chính sách của đảng CSVN là chỉ phản ứng theo từng vụ vi phạm và hoàn toàn thiếu một sự cứng rắn, kiên quyết trên mọi lãnh vực mà VN có thể thể hiện (từ chối giao lưu văn hóa, thể thao, để đơn kiện tại Tòa Trọng Tài Thường Trực như Philippines đã làm và thành công, sẵn sàng đáp trả trước các gây hấn để bảo vệ chủ quyền). Việt Nam đang áp dụng một phần nhỏ giải pháp thứ 3 nhưng một cách rất yếu ớt so với Philippines, hay Indonesia. Trên tổng thể, hiện nay Việt Nam đang lựa chọn giải pháp 1, trước âm mưu bành trướng của đàn anh Trung Quốc và chỉ mới thực hiện một phần rất nhỏ của giải pháp 3 và một cách miễn cưỡng. IX. Ưu tiên chiến lược của Việt Nam không phải là “chinh phục vũ trụ” mà là “làm chủ không gian biển” 1. Không gian phải phục vụ Biển Đông Việt Nam không cần cạnh tranh với NASA hay Trung Quốc về phóng tàu vũ trụ. Điều cần là: Mua và tiếp cận dữ liệu vệ tinh thương mại và chính phủ một cách thường xuyên; Xây dựng năng lực phân tích ảnh vệ tinh và dữ liệu lớn trong nước; Phát triển AI nhận diện tàu thuyền, đảo nhân tạo và hoạt động bất thường; Tích hợp dữ liệu vệ tinh với AIS, radar và hệ thống giám sát ven biển. Một hệ thống như vậy có giá trị quốc phòng và quản lý tài nguyên rất lớn, với chi phí thấp hơn nhiều so với việc tự phát triển công nghiệp không gian hoàn chỉnh. 2. Xây dựng “Lá chắn số Biển Đông” Việt Nam nên đầu tư vào một chương trình quốc gia gồm: Trung tâm phân tích dữ liệu vệ tinh và AI phục vụ giám sát biển; Hợp đồng mua dữ liệu ảnh vệ tinh độ phân giải cao dài hạn; Mạng cảm biến biển và robot giám sát; Hệ thống cảnh báo sớm xâm nhập và thiên tai. Tăng cường và hiện đại hóa hải quân để có sức mạnh phòng thủ trước sự hung hăng của hải quân và dân quân biển Trung Quốc Tăng cường hợp tác về hậu cần và quân sự với các quốc gia có cùng quan tâm về chủ quyền trên Biển Đông như Phillipines, Mã Lai, Indonesia và nhóm Bộ Tứ (QUAD) Đây là chương trình khả thi hơn rất nhiều so với việc tự xây dựng ngành công nghiệp không gian hoàn chỉnh trong 10–15 năm tới. 3. Biến EEZ thành động lực tăng trưởng Cần ưu tiên năm chương trình lớn: Khai thác dầu khí bền vững và an toàn trong vùng không tranh chấp, đồng thời bảo vệ quyền thăm dò ở vùng tranh chấp, đặc biết với Trung Quốc; Phát triển điện gió ngoài khơi quy mô lớn (hướng tới hàng chục GW trong thập niên tới); Quản lý và phục hồi nguồn lợi hải sản, chống khai thác IUU; Nghiên cứu và chuẩn bị khung pháp lý – công nghệ cho khai thác khoáng sản đáy biển; Xây dựng kinh tế biển xanh gắn với du lịch, logistics và dịch vụ cảng trên các đảo nhân tạo, nổi trên biển. X. Không thể khai thác Biển Đông nếu thiếu thể chế và khoa học Tài nguyên biển không chỉ cần tàu và giàn khoan. Cần: Hải dương học và khảo sát đáy biển chuyên sâu; Luật biển và năng lực thực thi pháp lý quốc tế; AI, dữ liệu lớn và phân tích ảnh vệ tinh; Robot biển, cảm biến và hệ thống giám sát tự động; Nhân lực khoa học – kỹ thuật biển chất lượng cao. Đây chính là nơi hợp tác với Pháp, Nhật Bản, EU, Hoa Kỳ, Australia và các đối tác khác, đối phó cụ thể với mọi âm mưu khống chế biển Đông là có ý nghĩa chiến lược nhất – không phải ở việc tham gia cuộc đua lên Mặt Trăng. XI. Lĩnh vực hợp tác với Pháp nên ưu tiên Nếu chuyến thăm của ông Tô Lâm tạo ra hợp tác thực chất, nên ưu tiên các lĩnh vực sau: Tiếp cận và chuyển giao công nghệ quan sát Trái Đất, phân tích ảnh vệ tinh và AI (CNES, Airbus Defence and Space); Hợp tác về giám sát biển, cứu hộ và an ninh hàng hải; Đào tạo nhân lực về hải dương học, luật biển và khoa học dữ liệu không gian; Hợp tác về năng lượng tái tạo ngoài khơi (điện gió) và công nghệ biển; Trao đổi kinh nghiệm về quản trị tài nguyên biển và bảo vệ môi trường biển. Đây đều là những năng lực có thể mang lại lợi ích trực tiếp cho việc bảo vệ chủ quyền và khai thác bền vững Biển Đông. XII. Không gian chỉ có ý nghĩa thực tiễn nếu phục vụ quyền lợi dân tộc trên Biển Đông Nếu nhìn từ góc độ phát triển quốc gia, chuyến đi Pháp của ông Tô Lâm chỉ thực sự có lợi cho quyền lợi của dân tộc khi các cam kết về không gian được chuyển hóa thành năng lực bảo vệ chủ quyền trên Biển Đông và phát triển Việt Nam. Việt Nam không cần trở thành một cường quốc chinh phục Mặt Trăng để hưởng lợi từ công nghệ không gian. Điều cấp thiết hơn là sử dụng vệ tinh, AI và dữ liệu địa không gian để giám sát vùng đặc quyền kinh tế rộng khoảng một triệu kilômét vuông, dự báo bão, bảo vệ ngư dân, theo dõi các hoạt động xâm nhập của Trung Quốc, quản lý tài nguyên biển trên quần đảo Trường Sa vẫn còn trong phạm vi kiểm soát, chuẩn bị các bước cần thiết để giành lại chủ quyền trên 7 thực thể tại Trường Sa đã bị Trung Quốc xâm chiếm và toàn thể quần đảo Hoàng Sa. Trong thế kỷ XXI, chủ quyền không chỉ được bảo vệ bằng tàu chiến hay tên lửa. Chủ quyền còn được bảo vệ bằng thông tin, dữ liệu, khoa học và khả năng hiện diện liên tục trên biển. Biển Đông không chỉ là tuyến hàng hải quốc tế; đối với Việt Nam, đó là không gian sinh tồn, nguồn năng lượng, nguồn thực phẩm, nguồn khoáng sản và nền tảng của kinh tế biển trong nhiều thập niên tới. Vì vậy, công nghệ không gian và chiến lược biển không nên được xem là hai ưu tiên tách rời, mà phải là hai mặt của cùng một chiến lược an ninh và phát triển quốc gia. Ghi chú nguồn dữ liệu chính: U.S. Energy Information Administration (EIA) & Rystad Energy – ước tính dầu khí Biển Đông; U.S. Geological Survey (USGS) – tài nguyên dầu khí chưa phát hiện Đông Nam Á; Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia Việt Nam / UNDP – tiềm năng điện gió ngoài khơi 1.068 GW (2025); Sea Around Us & các nghiên cứu quốc tế – sản lượng cá Biển Đông ~10 triệu tấn/năm; Các nghiên cứu về ferromanganese crusts/nodules Biển Đông (REY, Co, Ni…); Phán quyết Tòa Trọng tài PCA 2016 về Biển Đông.

Văn Nguyên Đã 81 năm kể từ ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, ông Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Mở đầu văn bản lịch sử ấy là trích dẫn nổi tiếng từ Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của Mỹ do Thomas Jefferson soạn thảo: "Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc". Đó không chỉ là những lời lẽ mang tính biểu tượng của một thời khắc lịch sử.. Đó là những tư tưởng nền tảng về phẩm giá con người và giới hạn của quyền lực nhà nước. Năm 2015, trong chuyến công du Hoa Kỳ, ông TBT/CSVN Nguyễn Phú Trọng đã đến thăm Đài tưởng niệm Thomas Jefferson bên sông Potomac ở Washington, D.C. Về mặt biểu tượng, chuyến thăm ấy cũng gợi nhắc đến mối liên hệ giữa những tư tưởng về tự do, bình đẳng và quyền con người với lịch sử lập quốc của Hoa Kỳ, những tư tưởng từng được nhắc đến ngay trong phần mở đầu của Tuyên ngôn Độc lập Việt Nam năm 1945. Nhưng chính từ đây nảy sinh một câu hỏi đáng suy ngẫm: 81 năm sau ngày Tuyên ngôn Độc lập được đọc tại Ba Đình, những tư tưởng về tự do và quyền con người được nêu trong đó đã thực sự trở thành những giá trị được bảo đảm trong đời sống của người dân Việt Nam đến đâu? Một nhà nước có thể nói nhiều về độc lập, tự do và hạnh phúc; nhưng những giá trị ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thể hiện bằng những quyền cụ thể của người dân trong đời sống hằng ngày: quyền tự do biểu đạt, quyền tiếp cận thông tin, quyền tham gia vào đời sống xã hội và chính trị, cùng sự bảo vệ bình đẳng của pháp luật. Vì thế, điều đáng suy ngẫm sau 81 năm không chỉ là việc VN đã đi được bao xa về kinh tế hay sức mạnh quốc gia, mà còn là câu hỏi về quyền và tự do của mỗi con người. Bởi một bản tuyên ngôn có thể được đọc trong một ngày, nhưng để những giá trị mà nó khẳng định trở thành hiện thực thì cần cả một quá trình lâu dài. Đó là quá trình xây dựng một nhà nước thượng tôn pháp luật, trong đó quyền lực được kiểm soát và quyền tự do cơ bản của người dân được tôn trọng và bảo vệ. 81 năm đã trôi qua, câu hỏi ấy vẫn còn nguyên tính thời sự: người dân thực sự được hưởng về tự do, quyền con người và quyền công dân ở mức độ nào? Và thực tế cho thấy, khoảng cách giữa tuyên bố lý thuyết (nói) và và thực tiễn hành động (làm) của giới lãnh đạo CSVN qua bao thế hệ vẫn còn là một vực thẳm quá lớn. Đó có lẽ là một trong những câu hỏi quan trọng nhất để mỗi thế hệ người Việt nhìn lại ý nghĩa của ngày 2/9./. Văn Nguyên  

Ks Nguyễn Ngọc Bảo Ngày 2/08/2026, Tô Lâm, Tổng Bí Thư Đảng CSVN và Chủ Tịch nước đã ký ban hành Nghị quyết số 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài. Nghị quyết 23 tiếp nối Nghị Quyết 36 (2004) không đặt vấn đề đúng chỗ. Vấn đề không phải là “làm thế nào để vận động 6,5 triệu người Việt ở nước ngoài đóng góp cho Việt Nam?”, mà phải là : “Tại sao Việt Nam chưa tạo được một thể chế đủ tốt để người có năng lực, kỹ năng, tài chánh — dù ở trong hay ngoài nước — tự nhiên muốn đóng góp vào sự phát triển của đất nước”. 1. Vận động 6,5 triệu kiều bào không phải là lời giải Nếu Việt Nam có được : • một nền tư pháp thực sự độc lập, một khuôn khổ pháp luật ổn định • quyền sở hữu được bảo vệ; • cạnh tranh bình đẳng trong một nền kinh tế thị trường đúng nghĩa • doanh nghiệp tư nhân không bị phân biệt đối xử, so với hệ thống quốc doanh • quốc nạn tham nhũng được ngăn chặn triệt để, • tiền thuế được sử dụng minh bạch; • quyền tiếp cận thông tin rộng rãi; • giáo dục và tuyển dụng dựa trên năng lực; • người trẻ có thể phát triển dù không thuộc hệ thống chính trị; thì không cần một nghị quyết đặc biệt để thuyết phục người chuyên viên Việt Nam trong mọi ngành nghề có năng lực, kỹ năng, tài chánh đóng góp. Động lực sẽ xuất hiện gần như tự nhiên. Một kỹ sư Việt Nam ở Silicon Valley, Đức, Pháp, Anh, Nhật, Úc, .. có thể không cần về Việt Nam. Họ có thể đóng góp cụ thể và hiệu quả vào công cuộc phát triển đất nước: đầu tư vào các công ty khởi nghiệp trong nước về công nghệ cao, tham gia vào việc đào tạo kỹ sư Việt Nam tại chỗ hay trực tuyến, hỗ trợ cho các chuyển giao công nghệ, nhờ các kinh nghiệm đã thu thập được, hướng dẫn và tài trợ cho các công trình nghiên cứu căn bản về khoa học, kỹ thuật (nano, lượng tử, chip bán dẫn, sinh học, năng lượng tái tạo, …), thực hiện các tư vấn về quản trị, hướng phát triển, khuyến thị cho các doanh nghiệp trong lãnh vực tư, sẵn sàng làm gạch nối giữ các công ty tại Việt Nam với các công ty ngoại quốc về cộng tác nghiên cứu, mở thị trường mới, tư vấn trong các dự án quốc tế có đối tác Việt Nam. Đó chính là mạng lưới tri thức xuyên quốc gia. Và chỉ hiệu quả trong môi trường tự do, pháp trị. 2. Nghịch lý lớn hơn nằm ngay trong nước Việt Nam đang có hàng triệu người trẻ: • được đào tạo đại học; • sử dụng Internet và AI • tiếp cận tri thức quốc tế; • biết ngoại ngữ; • làm việc trong IT; • kỹ thuật; • tài chính; • logistics; • sản xuất; • thương mại quốc tế; • khoa học và công nghệ cao. Nhưng nếu hệ thống tuyển dụng, thăng tiến và phân bổ nguồn lực đặt nặng trên: quan hệ – lý lịch – vị trí chính trị – sự trung thành với đảng CSVN hơn là : năng lực – sáng tạo – thành tích – chuyên môn thì nền kinh tế Việt Nam sẽ tạo ra một dạng lãng phí vốn nhân lực không thể bù đắp . Đây là vấn đề nghiêm trọng hơn rất nhiều so với việc chưa thu hút đủ tài năng hải ngoại. 3. Mô hình thích hợp cần có Mô hình cũ của Nghị Quyết 36 và 23: Nhà nước → vận động kiều bào → đưa nguồn lực về Việt Nam → phát triển Mô hình cần có: Cải cách thể chế → tạo môi trường cạnh tranh → giải phóng năng lực trong nước + kết nối khối người hải ngoại → phát triển Hai mô hình hoàn toàn khác nhau. Trong mô hình thứ hai, 6,5 triệu người ở nước ngoài không phải mục tiêu chính. Hải ngoại và hơn 1 triệu chuyên viên, chất xám là một phần của mạng lưới nhân lực toàn cầu của Việt Nam. 4. Và đây là lý do tại sao Nghị quyết 23 và 36 đã đặt sai trọng tâm Nếu Nghị quyết 23 chỉ làm tốt những việc như: tổ chức hội nghị, thành lập mạng lưới kiều bào, lập danh sách chuyên gia, mời chuyên gia về nước, tổ chức diễn đàn, vận động đầu tư, ...thì sẽ gặp lại giới hạn và thất bại của Nghị quyết 36. Nhưng nếu trở thành một đòn bẩy để cải cách thật sự môi trường thể chế, thì ý nghĩa sẽ hoàn toàn khác. Một thí dụ: “muốn chuyên gia Việt Nam ở Mỹ tham gia đào tạo AI.” Cách tiếp cận cũ → mời chuyên gia về Việt Nam. Cách tiếp cận mới: → xây dựng một cơ chế để chuyên gia đó có thể đào tạo cho giới trẻ trong nước từ bên ngoài, được trả thù lao minh bạch, quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ, tài liệu được tự do sử dụng, dữ liệu được bảo vệ, và không bị can thiệp vào nội dung chuyên môn. Cần mở ra những chương trình mở, minh bạch, cho phép chuyên gia Việt Nam trên toàn thế giới: đóng góp bài giảng, mentoring, tổ chức webinar, đào tạo giảng viên, xây dựng phòng thực tập, chia sẻ các trường hợp nghiên cứu (case study), huấn luyện ưu tiên cho doanh nghiệp tư, đào tạo sinh viên, đóng góp tài liệu mã nguồn mở. Nếu có hàng chục ngàn chuyên gia Việt Nam trên toàn thế giới tham gia theo cách đó, giá trị có thể lớn hơn rất nhiều so với vài trăm người trở về Việt Nam làm việc. 5. Tuy nhiên cần một thay đổi căn bản: “mở” phải là mở thật Nếu lãnh đạo Việt Nam muốn các chuyên gia hải ngoại đóng góp, nhưng đồng thời, chỉ được đóng góp trong khuôn khổ những gì mà đảng CSVN cho phép, thì nguồn lực sẽ vô cùng giới hạn. Người có trình độ cao thường không chỉ mang theo kiến thức. Họ còn mang theo: tư duy phản biện, văn hóa tranh luận, tiêu chuẩn nghề nghiệp, cách quản trị hiện đại, yêu cầu minh bạch, chuẩn mực pháp lý, văn hóa chịu trách nhiệm. Vì vậy, thu hút người tài thực chất đồng nghĩa với việc phải chấp nhận đa nguyên về tư duy. Đây là điểm khó nhất đối với đảng CSVN. Kết luận Cần đặt lại toàn bộ vấn đề bằng câu hỏi. Không phải: “Làm thế nào để 6,5 triệu người Việt ở nước ngoài đóng góp cho Việt Nam?”, mà là: “Tại sao Việt Nam chưa tạo được một thể chế đủ tốt để người có năng lực, kỹ năng, tài chánh — dù ở trong hay ngoài nước — tự nhiên muốn đóng góp vào sự phát triển của đất nước”; Như vậy, 6,5 triệu người Việt ở nước ngoài không phải “nguồn lực phải vận động”; họ là một phần của một hệ sinh thái mà Việt Nam phải tạo điều kiện để tự vận hành. Nếu có được lời giải được câu hỏi này thì Nghị quyết 23 hay 36 chỉ là công cụ phụ trợ. Nếu không có lời giải, Nghị quyết 23 chỉ trở thành một phiên bản mới của cơ chế vận động kiều bào, nối tiếp Nghị Quyết 36, thay vì mở một cuộc cải cách thực sự, và cũng sẽ thất bại./.  

The New York Times by  Damien Cave, Reporting from Hanoi Aug. 19, 2026 Ba Sàm lược dịch Giới trẻ đang lên tiếng đòi công lý sau khi một cựu quan chức Đảng Cộng sản lái xe gây tai nạn khiến một thiếu nữ thiệt mạng. Phản ứng của chính quyền đã gây nhiều bất ngờ. Một cô gái trẻ mặc áo hoodie đỏ và đeo kính râm bản lớn dừng xe máy ngay qua vị trí “Cây số 55” trên đường Nguyễn Huy Tự, trung tâm Hà Nội. Cô chụp một bức ảnh bằng điện thoại, rồi lại nhìn đăm chiêu vào cái cây. Cô nán lại với vẻ đầy thách thức. Không có ai khác dừng xe ở đó vào giờ nghỉ trưa thứ Ba, ngoại trừ những người đàn ông lặng lẽ đứng theo cặp, toát lên vẻ của lực lượng an ninh mặc thường phục — với đôi giày tây kiểu công chức cấp trung và cặp kính râm phi công. “Cây số 55” — như ai cũng biết — là nơi Đỗ Ngọc Phương Thùy (thường gọi là Mina), một nữ sinh 18 tuổi, đã bị một chiếc BMW đâm trúng cùng với cha mình. Cô qua đời sau khi bị hất văng khỏi xe máy, chỉ vài ngày trước kỳ thi đại học. Sự việc đó đã xảy ra cách đây 15 tháng. Tôi đã đến đó trong tuần này để xem liệu có ai mang hoa đến hay không. Đó là những bó hoa rực rỡ mà các bạn trẻ thường xuyên mang tới, chụp ảnh và chia sẻ lên mạng xã hội; những bó hoa mà cảnh sát mới dọn đi gần đây. Và nếu bầu không khí căng thẳng vẫn bao trùm nơi này dù hoa đã bị dọn sạch, thì điều đó hoàn toàn có lý do chính đáng. Vào tối thứ Hai, sau khi sự phẫn nộ và tinh thần sáng tạo của thế hệ Gen Z đưa “Cây số 55” — hay còn gọi là “Cây Công lý” — trở thành tâm điểm chú ý của dư luận, đài truyền hình quốc gia Việt Nam đã chính thức xác nhận điều mà nhiều người từ lâu vẫn khẳng định: Một cựu quan chức Đảng Cộng sản, ông Nguyễn Sỹ Cương, chính là người cầm lái chiếc BMW đó. Bản tin truyền hình cho biết ông Cương — người từng giữ chức Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội cho đến đầu năm nay — đã gây ra vụ tai nạn do lái xe sai làn đường một cách trái phép. Bản tin cũng nêu rõ rằng ông không bị truy tố vì đã bồi thường cho gia đình nạn nhân và họ đã chọn không khởi kiện. Trong phóng sự, cha của nạn nhân (với khuôn mặt được che khuất) đã kêu gọi mọi người hãy gác lại chuyện cũ và bước tiếp; tuy nhiên, phóng sự này không hề đề cập đến việc vợ của ông Cương hiện là Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam. Nhiều người cho rằng chính những vị trí quyền lực của họ đã khiến vụ tai nạn không bị dư luận chú ý đến. Tuy nhiên, tại một quốc gia độc đảng, mà các học giả Harvard mô tả là vừa mang tính trấn áp vừa biết lắng nghe phản hồi từ dân chúng, việc chính thức thừa nhận trách nhiệm là một sự nhượng bộ hiếm thấy trước áp lực của dư luận. Với cảnh báo về những “kẻ cơ hội lợi dụng sự việc trên mạng xã hội”, bản tin phản ánh mối lo ngại sâu sắc của chính phủ về một phong trào thanh niên bất ngờ trỗi dậy, đòi hỏi sự minh bạch và trách nhiệm giải trình vào thời điểm các quan chức đang tập trung thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tình hình càng trở nên nhạy cảm hơn khi hành động tập thể này diễn ra sau khi các nhà hoạt động thuộc thế hệ Z lật đổ giới lãnh đạo ở Nepal, thách thức chính quyền tại Indonesia và tiếp tục làm lung lay cấu trúc quyền lực ở Ấn Độ. Theo một thông báo bằng văn bản được chia sẻ giữa các phóng viên, giới chức Hà Nội đã yêu cầu các cơ quan truyền thông nhà nước hạn chế đưa tin về các cuộc biểu tình “Con Gián” (Cockroach) do giới trẻ khởi xướng đang làm rung chuyển New Delhi. Chỉ đạo nội bộ này cho rằng thông tin về sự kiện đó có thể bị “lợi dụng cho các mục đích chống phá chính phủ”. Dẫu vậy, ít nhất là vào lúc này, những lời thừa nhận được cân nhắc kỹ lưỡng trên truyền hình hôm thứ Hai không cho thấy dấu hiệu nào về việc làm suy giảm sự phản kháng đối với điều mà nhiều người coi là hoạt động tuyên truyền cẩu thả và sự bao che cho giới quyền thế. Hôm thứ Tư, các chuyên gia pháp lý cho biết gia đình nạn nhân không thể quyết định việc liệu ông Cường có bị truy tố hay không, chỉ bằng cách từ chối nộp đơn tố cáo. Trên mạng, những người chỉ trích ẩn danh cáo buộc đài truyền hình nhà nước sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để chỉnh sửa tài liệu cho thấy ông Cường đã vượt qua bài kiểm tra nồng độ cồn. Những người khác đặt nghi vấn liệu người xuất hiện trong bản tin có thực sự là cha của nạn nhân hay không. Những cáo buộc này chưa thể được xác minh độc lập. Nhà đài đã không phản hồi các yêu cầu bình luận. Khi được liên hệ qua điện thoại vào thứ Tư, ông Cường chỉ nói “Tôi đang bận, không thể nói chuyện” rồi cúp máy. Đến giữa buổi chiều, phiên bản gốc của bản tin đã biến mất khỏi YouTube. Và tất cả sự phẫn nộ của công chúng không chỉ xoay quanh vụ tai nạn. Nó phản ánh nỗi bức xúc rộng lớn hơn về nạn tham nhũng, đặc quyền và cơ chế thiếu minh bạch vốn mang lại lợi ích cho giới tinh hoa trong một xã hội đang thay đổi nhanh chóng nhưng lại ngày càng phân hóa sâu sắc về tài sản và các mối quan hệ chính trị. Như một người dùng đã viết trên Threads vào thứ Tư, việc để ông Cường tránh được sự truy tố hình sự chỉ càng khẳng định rằng hệ thống pháp luật của đất nước “tạo ra những kẽ hở để người giàu nhét tiền và quyền lực vào đó, trong khi người nghèo thì không thể”. Sự phẫn nộ về việc ai là người kiểm soát hành vi và quyền tự do ngôn luận cũng đã thổi bùng làn sóng phản đối này. Thực tế, chính sự kiểm duyệt đã châm ngòi cho sự trỗi dậy của làn sóng đó. Vào ngày 31 tháng 7, nam rapper có nghệ danh MCK thông báo sẽ gỡ bỏ khỏi các nền tảng trực tuyến một số ca khúc trong album mới của mình – những bài hát bị cơ quan quản lý văn hóa đánh giá là dung tục. Chính vào thời điểm đó, bà Lâm Thị Phương Thanh – vợ ông Cường và là người giữ chức Bộ trưởng Bộ Văn hóa từ tháng 4 – đã trở thành tâm điểm của sự tò mò đặc biệt lớn. Chỉ vài ngày sau động thái chỉnh sửa nội dung của MCK, mạng xã hội Threads đã bùng nổ những thắc mắc về việc tại sao lại có quá ít thông tin được công bố liên quan đến vụ tai nạn xảy ra ngày 25 tháng 5 năm 2025 mà chồng bà có liên quan. Vào ngày 12 tháng 8, Luật Khoa – một trang tin độc lập của Việt Nam do các cựu phóng viên từng làm việc cho truyền thông nhà nước (và hầu hết đã rời khỏi đất nước) điều hành – đưa tin rằng ông Nguyễn Sỹ Cương đã trở thành một trong những chủ đề nóng nhất trên nền tảng này, với hơn 1 triệu bài đăng liên quan đến vụ tai nạn. Ngày hôm sau, một trang Facebook chuyên về chính trị Việt Nam đăng thông báo cho biết cơ quan chức năng đã yêu cầu Facebook “liên tục chặn ba bài đăng của tôi về ông Nguyễn Sỹ Cương”. Sau đó, hình ảnh từ camera an ninh của một tòa nhà gần đó xuất hiện và bắt đầu lan truyền trên mạng. Đoạn phim cho thấy chiếc xe SUV hiệu BMW đâm mạnh vào gốc cây, với một chiếc xe máy kẹt ngay trước đầu xe. Một người đàn ông bước ra, dường như không bị thương, và tiến về phía nơi Mina cùng cha cô bị văng ra. Một người phụ nữ có ngoại hình rất giống bà Thanh bước ra từ ghế phụ khi đám đông bắt đầu tụ tập. Bà đi ra xa hiện trường, quay lại lấy một món đồ từ ghế trước, rồi bỏ đi. Trong đoạn clip ngắn ngủi đó, cả người lái lẫn hành khách đều không vội vã giúp đỡ những người bị thương. Một làn sóng phẫn nộ mới lại bùng lên trên mạng xã hội; nhiều người trích dẫn các tác phẩm như “Trại súc vật” (Animal Farm) và “Đấu trường sinh tử” (The Hunger Games), đồng thời cáo buộc bà Thanh cố gắng bảo vệ bản thân và chồng khi các lệnh gỡ bỏ nội dung trực tuyến lan rộng sang nhiều bài đăng khác. Meta – công ty sở hữu Facebook và Threads – đã không phản hồi yêu cầu bình luận. Báo cáo gần đây nhất của họ về Việt Nam cho thấy tình trạng kiểm duyệt gia tăng, với hơn 5.300 nội dung bị hạn chế trong sáu tháng cuối năm 2025 theo yêu cầu từ Bộ Văn hóa và Bộ Công an. Không nản lòng, mọi người tìm những cách khác để bày tỏ nỗi buồn và sự phẫn nộ. Họ đặt hoa gửi đến gốc “Cây số 55”. Người dùng đăng tải hình ảnh về đống hoa đầy màu sắc ngày càng lớn dần, cho đến chiều ngày 14 tháng 8, khi một loạt hình ảnh khác lan truyền: cảnh cảnh sát thu dọn các bó hoa và vứt chúng vào thùng rác. Sau đó, cộng đồng Threads chuyển sang dùng những dải ruy băng trắng buộc vào ba lô như biểu tượng cho những ước mơ, hoài bão của học sinh. Cùng thời gian đó, một người nào đó đã tạo ra một “Cây Tưởng niệm số 55” trên không gian ảo. “Hãy yên nghỉ nhé chị,” một trong vô số lời nhắn để lại tại hiện trường viết. “Thế hệ Gen Z chúng em sẽ lo liệu mọi việc.” Chính quyền vẫn chưa đề cập hay ngăn chặn việc tiếp cận bộ sưu tập này. Không thể liên lạc được với bà Thanh để xin bình luận vào hôm thứ Tư. Bà và chồng không xuất hiện trong bản tin của đài truyền hình nhà nước — một chi tiết bị một số người chỉ trích coi là biểu hiện của sự thiếu ăn năn. Trong bối cảnh đó, các thông điệp ủng hộ Mina và những lời kêu gọi quy trách nhiệm vẫn không ngừng gia tăng. Tung Ngo đã đóng góp vào việc đưa tin. Damien Cave là người đứng đầu văn phòng mới của tờ The Times tại TP.HCM, Việt Nam, chuyên đưa tin về những thay đổi quyền lực trên khắp châu Á và thế giới.    

Văn Nguyên Ngày 2/8/2026, Bộ Chính trị CSVN ban hành Nghị quyết 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài, thay thế Nghị quyết 36-NQ/TW năm 2004. Sau hơn 20 năm, đây là một sự điều chỉnh đáng chú ý trong cách tiếp cận với cộng đồng người Việt trên toàn thế giới. Nếu Nghị quyết 36 đã đặt nền móng khi xác định người Việt Nam ở nước ngoài là “một bộ phận không tách rời và là một nguồn lực” của cộng đồng dân tộc Việt Nam, thì Nghị quyết 23 đi thêm một bước: coi kiều bào là “một trong những nguồn lực chiến lược quan trọng”, là cầu nối với thế giới và là lực lượng có thể tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển đất nước. Điểm mới đáng chú ý nhất nằm ở sự chuyển đổi từ “vận động, tập hợp, chăm lo” sang “đồng hành, kiến tạo cơ chế, huy động nguồn lực”. Nghị quyết 23 nhấn mạnh việc thu hút trí thức, chuyên gia, doanh nhân, nhà khoa học, thế hệ trẻ; đồng thời đề cập rõ hơn tới khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, văn hóa và sức mạnh mềm quốc gia. Đặc biệt, văn bản nói đến việc lắng nghe cả những “quan điểm khác biệt nhưng không phương hại đến lợi ích quốc gia – dân tộc”, đồng thời kêu gọi hòa hợp, xóa bỏ định kiến và gác lại quá khứ. Đây là những thông điệp tích cực. Nhưng vấn đề quyết định không nằm ở câu chữ của nghị quyết mà nằm ở môi trường chính trị và thể chế để những câu chữ ấy được thực hiện. Nghị quyết 23 muốn thu hút trí tuệ, vốn, công nghệ và mạng lưới quốc tế của người Việt ở nước ngoài thì trước hết phải tạo được niềm tin. Muốn kiều bào đầu tư lâu dài, chuyển giao công nghệ, trở về làm việc hoặc tham gia hoạch định chính sách, họ cần cảm thấy rằng quyền tài sản được bảo vệ, pháp luật minh bạch, môi trường kinh doanh cạnh tranh và tiếng nói khác biệt được tôn trọng. Đây chính là điểm có thể tạo ra nghịch lý. Một mặt, Nghị quyết 23 nói đến “kiến tạo”, “lắng nghe”, “hòa hợp”, “nguồn lực chiến lược” và sự tham gia sâu hơn của kiều bào. Mặt khác, nếu trong thực tế xã hội vẫn tồn tại xu hướng tăng cường kiểm soát thông tin, thu hẹp không gian tranh luận và đặt nặng yêu cầu quản lý – an ninh, thì khoảng cách giữa thông điệp chính sách và trải nghiệm thực tế có thể trở thành trở ngại lớn. Tương tự, việc muốn thu hút nguồn lực tư nhân và trí thức toàn cầu cũng khó đạt hiệu quả tối đa nếu nền kinh tế vẫn vận hành với vai trò quá lớn của khu vực doanh nghiệp nhà nước và cơ chế phân bổ nguồn lực thiếu cạnh tranh. Người Việt thành công ở nước ngoài thường đã quen với một môi trường trong đó luật pháp, tính minh bạch, quyền sở hữu và cạnh tranh là những điều kiện nền tảng. Họ không chỉ mang tiền và kiến thức về Việt Nam; họ còn mang theo những chuẩn mực thể chế mà họ đã trải nghiệm. Vì vậy, nói Nghị quyết 36 “thất bại” hoàn toàn có lẽ là quá đơn giản. Chính các cơ quan nhà nước khi tổng kết 20 năm cũng ghi nhận Nghị quyết 36 đã tạo ra nhiều chuyển biến về chính sách, kết nối cộng đồng và huy động nguồn lực kiều bào. Nhưng việc ban hành Nghị quyết 23 cho thấy chính Bộ Chính trị CSVN cũng nhìn nhận rằng cách làm cũ cần được nâng cấp để đáp ứng một giai đoạn mới. Nghị quyết 23 vì thế sẽ không được quyết định bởi những gì được viết trong văn bản, mà bởi mức độ thay đổi của chính sách và thể chế phía sau văn bản đó. Nếu nhà cầm quyền CS Việt Nam thực sự chuyển từ tư duy “quản lý kiều bào” sang “đồng hành cùng kiều bào”, từ vận động sang hợp tác, từ kiểm soát sang xây dựng niềm tin, Nghị quyết 23 có thể mở ra một giai đoạn mới. Ngược lại, nếu vẫn muốn có nguồn lực, tiền bạc, trí tuệ và quan hệ quốc tế của kiều bào nhưng lại không sẵn sàng chấp nhận sự đa dạng về quan điểm, quyền tự chủ và một môi trường pháp lý minh bạch, thì Nghị quyết 23 rất dễ lặp lại giới hạn của Nghị quyết 36: chính sách thì ngày càng đẹp, nhưng khoảng cách giữa Nhà nước và một bộ phận người Việt ở nước ngoài vẫn không được thu hẹp tương xứng. Nói cách khác, thứ Nghị quyết 23 cần nhất không phải là thêm một khẩu hiệu mới, mà là một tài sản khó tạo dựng hơn nhiều: NIỀM TIN. Văn Nguyên  

Hung Ngo Manh Dạo này cụm từ "Gen Z" xuất hiện khắp nơi. Từ chuyện công sở, chuyện yêu đương, cho tới chuyện xuống đường biểu tình ở nửa vòng trái đất. Vậy Gen Z là ai, và tại sao thế hệ này lại gây chú ý đến vậy? Gen Z là ai? Nói đơn giản, Gen Z là nhóm sinh ra sau Millennials và trước thế hệ Alpha. Các nghiên cứu phổ biến thường tính mốc từ năm 1995 đến 2010. Riêng Pew Research, một tổ chức nghiên cứu khá uy tín, lại chọn khung hẹp hơn, từ 1997 đến 2012. Con số chênh nhau chút ít, nhưng tựu chung vẫn là cùng một nhóm người. Điều đặc biệt của Gen Z nằm ở chỗ, đây là thế hệ đầu tiên lớn lên hoàn toàn trong thế giới Internet. Không phải kiểu "biết dùng Internet", mà là sinh ra đã có nó rồi. Điện thoại thông minh, mạng xã hội, wifi tốc độ cao, tất cả đã có sẵn từ khi họ còn bé xíu. Millennials thì khác, họ còn nhớ thời chưa có smartphone. Gen Z thì không. Gen Z không có một tuổi thơ yên bình cho lắm. Họ lớn lên giữa khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Chưa hết, đại dịch COVID-19 ập tới đúng lúc nhiều người trong số họ đang ở tuổi định hình sự nghiệp. Cộng thêm công nghệ thay đổi với tốc độ chóng mặt, mọi thứ cứ dồn dập. Chính những trải nghiệm đó đã tôi luyện nên một thế hệ có hệ giá trị khá khác biệt. Họ coi trọng sức khỏe tinh thần, coi trọng tự do cá nhân. Đạo đức và tính tự chủ cũng được đặt lên hàng đầu. Ngược lại, lòng trung thành mù quáng với tổ chức, kiểu "làm một công ty đến hết đời" như thế hệ ông bà, cha mẹ, thì Gen Z không mặn mà lắm. Ở Việt Nam, Gen Z hiện chiếm khoảng 19 đến 25% dân số. Con số này không nhỏ. Và dự kiến đến năm 2027, họ sẽ đóng góp tới một phần ba lực lượng lao động cả nước. Nói cách khác, đây chính là nhóm sẽ định hình nền kinh tế Việt Nam trong tương lai gần. So với Baby Boomers hay Gen X, những người vốn coi sự ổn định và thâm niên là vàng, Gen Z lại ưu tiên cân bằng giữa công việc và cuộc sống. Linh hoạt cũng là từ khóa quan trọng với họ. Điều này dẫn đến một hiện tượng khá thú vị. Gen Z sẵn sàng nhảy việc nếu cảm thấy giá trị cá nhân không khớp với văn hóa công ty. Môi trường làm việc độc hại càng khiến họ rời đi nhanh hơn. Họ cũng không thích kiểu chờ đợi cả năm mới được đánh giá hiệu suất một lần. Phản hồi thường xuyên, lộ trình thăng tiến rõ ràng, đó mới là thứ họ cần. Tại Việt Nam, biểu hiện rõ nhất chính là hiện tượng "Quiet Quitting", tạm dịch là nghỉ việc trong im lặng. Đây không phải nghỉ việc thật, mà là làm đúng phần việc được giao, không cố gắng thêm, không ôm đồm. Một cách phản ứng lại văn hóa làm việc quá sức. Thêm nữa, Gen Z Việt Nam cũng không ngại "bật sếp". Họ tranh luận thẳng thắn để bảo vệ quan điểm của mình. Điều này đôi khi khiến các thế hệ quản lý cũ đánh giá là ngạo mạn, thiếu kỷ luật. Nhưng với Gen Z, đó đơn giản là cách họ bảo vệ chính kiến. Gen Z đặc biệt quan tâm tới công bằng xã hội, đa dạng, hòa nhập, và cả môi trường. Họ kỳ vọng thương hiệu và nhà tuyển dụng phải có trách nhiệm xã hội thật sự. Không phải kiểu làm màu, PR qua loa cho có. Ở các thành phố lớn như Hà Nội, giới trẻ dùng mạng xã hội để kêu gọi tẩy chay những thương hiệu vi phạm đạo đức kinh doanh. Họ cũng đang dần quay lưng với thời trang nhanh, chuyển sang ủng hộ các sản phẩm bền vững hơn. Một phần vì lo ngại khủng hoảng khí hậu, một phần vì muốn tiêu dùng có trách nhiệm hơn. Cũng có một xu hướng khác đáng chú ý. Nhiều bạn trẻ Việt đang trì hoãn kết hôn, thậm chí từ chối sinh con. Lý do chủ yếu xoay quanh gánh nặng tài chính. Nhưng cũng có phần vì họ muốn giữ tự do cá nhân lâu hơn. Là "người bản địa kỹ thuật số", Gen Z nắm bắt công nghệ cực nhanh. Họ thích giao tiếp bằng hình ảnh, video ngắn kiểu TikTok hay Reels. Văn bản dài dòng, họp hành truyền thống, không phải gu của họ. Gen Z cũng khá tự tin trong việc thể hiện bản sắc cá nhân. Họ phá vỡ nhiều chuẩn mực cũ về vẻ đẹp hay giới tính. Ở Việt Nam, dù vẫn chịu ảnh hưởng khá mạnh từ Nho giáo và mối quan hệ gia đình chặt chẽ, Gen Z vẫn đang dần định hình lối sống riêng. Đôi khi điều này tạo ra xung đột thế hệ, nhất là khi họ đòi hỏi sự thấu hiểu và giá trị tinh thần, chứ không chỉ lương thưởng. Trên toàn cầu, Gen Z đang thực hiện những cuộc phản kháng mạnh mẽ nhắm vào các định chế cũ. Từ chính trị, kinh tế, cho tới xã hội. Yêu cầu của họ khá rõ ràng: minh bạch chính trị, xóa bỏ tham nhũng, công bằng kinh tế, và bảo vệ quyền kỹ thuật số. Mức độ phản kháng thì đa dạng lắm. Có khi chỉ là phong trào ôn hòa trên mạng xã hội. Nhưng cũng có khi leo thang thành biểu tình quy mô lớn, đủ sức làm sụp đổ cả một chính phủ. Điểm chung của các phong trào Gen Z là tính bùng phát và không có người lãnh đạo rõ ràng. Không cấu trúc phân cấp chặt chẽ. Điều này giúp họ phản ứng nhanh, đồng thời khó bị đàn áp hơn so với các phong trào truyền thống. Họ cũng biến văn hóa đại chúng, như anime hay K-pop, thành ngôn ngữ chính trị. Vừa để châm biếm chính quyền, vừa để xây dựng sự đoàn kết trong nội bộ. Một vài trường hợp còn tiến tới hành động trực tiếp, như chiếm đóng các tòa nhà chính phủ. Bangladesh năm 2024 được xem là cuộc cách mạng Gen Z thực sự đầu tiên. Bắt nguồn từ phong trào sinh viên phản đối hệ thống hạn ngạch việc làm chính phủ, nó cuối cùng buộc thủ tướng phải từ chức. Sang năm 2025, Nepal cũng chứng kiến biểu tình dữ dội, sau khi chính phủ cấm tới 26 nền tảng mạng xã hội, bao gồm cả TikTok và Facebook. Thanh niên Nepal xem đây là đòn giáng mạnh vào quyền tự do ngôn luận. Họ xuống đường, thậm chí đốt phá tòa nhà quốc hội. Ở Trung Quốc thì khác một chút. Phong trào "Nằm thẳng", hay Tang ping, là một hình thức phản kháng thụ động hơn nhiều. Không biểu tình, không xuống đường. Chỉ đơn giản là từ chối tham gia guồng quay làm việc "996" khắc nghiệt, cùng áp lực xã hội về chuyện mua nhà, kết hôn. Với Gen Z, các nền tảng như TikTok, Discord, Telegram, Facebook không đơn thuần là chỗ giải trí. Chúng là diễn đàn để thảo luận, tổ chức, và lan tỏa phong trào. Tại Nepal hay Maroc, Discord thậm chí trở thành "phòng chỉ huy" cho các cuộc biểu tình. Điều thú vị là Gen Z rất giỏi dùng biểu tượng quen thuộc để truyền tải thông điệp chính trị phức tạp. Lá cờ hải tặc trong One Piece, chẳng hạn, đã trở thành biểu tượng toàn cầu cho sự giải phóng, chống lại các nhà lãnh đạo tham nhũng. Từ Indonesia, cho tới Nepal, rồi cả Madagascar. Cử chỉ chào ba ngón tay, lấy từ phim Hunger Games, cũng được dùng trong các cuộc biểu tình đòi dân chủ tại Thái Lan và Myanmar. Còn ở Hàn Quốc, Nhật Bản, người hâm mộ K-pop lại biến gậy cổ vũ thành thứ vũ khí ánh sáng đặc biệt, tạo ra không gian phản kháng rất riêng. Sự hài hước, châm biếm cũng là công cụ sinh tồn của Gen Z giữa thế giới đầy biến động. Họ có thể vừa chế meme hài hước về chính nỗi đau của mình, vừa hành động rất nghiêm túc với các vấn đề như nữ quyền hay môi trường. Nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng đó chính là cách Gen Z đối diện với áp lực thời đại. Khác với phương Tây, nơi Gen Z tham gia chính trị khá sâu, Gen Z Việt Nam thường bị coi là thờ ơ chính trị hơn. Điều này một phần đến từ đặc thù xã hội. Tuy nhiên, vẫn có những cảnh báo về nguy cơ giới trẻ bị lôi kéo vào các hoạt động bất tuân dân sự, thông qua mạng xã hội, bằng những kích động từ bên ngoài. Nhìn chung, sự phản kháng của Gen Z Việt Nam mang tính tinh tế hơn. Không xuống đường rầm rộ như Nepal hay Bangladesh. Thay vào đó, họ chọn cách thách thức những cấu trúc cũ kỹ ngay trong văn hóa công sở và thói quen tiêu dùng hàng ngày. Âm thầm hơn, nhưng không kém phần quyết liệt. Tóm lại, Gen Z không chỉ là một nhóm tuổi đơn thuần. Đó là một hệ giá trị mới, một cách nhìn thế giới khác hẳn các thế hệ trước. Dù ở Hà Nội hay Dhaka, Seoul hay Kathmandu, họ đều đang tìm cách lên tiếng theo ngôn ngữ riêng của mình. Và có lẽ, thế giới sẽ còn phải nghe nhiều hơn từ thế hệ này trong những năm tới./.  

Hồ Phú Bông “ Bạo lực cách mạng” hay “cách mạng trên nòng súng” là dùng  bạo lực cướp chính quyền. Bạo lực đương nhiên gây hận thù. Bị hận thù, phải độc tài. Càng độc tài càng bị ám ảnh. Một câu nói vô tình, một điệu bộ châm biếm cũng bị nghi ngờ. Nhìn đâu cũng thấy kẻ thù. Vì thế chế độ cộng sản luôn ở trạng thái bất an. Dân không dám thể hiện ở mặt ngoài sẽ ngấm vào bên  trong. Nước thấm vào đất, thành mạch nước ngầm. Độc tài biết rõ, lo sợ nên bất chấp đạo đức và công luận, phải đẻ thêm luật để cai trị. Khủng bố bằng hình phạt, xử tù bằng án bỏ túi. Lại gây thêm căm phẫn. Cái vòng lẩn quẩn, không lối thoát. Về văn hóa, văn minh thì ngược lại. Tự nhiên như ánh sáng. Ánh sáng tự nó đi vào bóng tối. Ánh sáng từ miền Nam chiếu sáng ra miền Bắc. Ban đầu là vật chất “đổng, đài, đạp”. Là con búp bê biết nhắm mắt, mở mắt mà anh bộ đội cột chặt vào ba lô, đem về làm quà cho con được cả xóm tới xem. Ánh sáng là nhạc vàng. Nhạc vàng không phải chỉ chiếu sáng ở Hà Nội “thủ đô của phẩm giá con người”, của “đảng ta là đỉnh cao của trí tuệ loài người” mà lan tỏa khắp miền Bắc, đến cả rừng sâu, núi thẳm. Ánh sáng nằm trong đôi mắt ngưỡng mộ của các cô gái ở các nông trường Trần Phú, Yên Bái, Nghĩa Lộ tỉnh Hoàng Liên Sơn khi họ lén tìm gặp tù cải tạo phụ giúp đốn củi, chặt tre, nứa, dang, vầu… để sớm xong chỉ tiêu. Đổi lại, được nghe kể chuyện miền Nam, được nghe và tập hát nhạc vàng, dù giọng hát của tù khổ sai không thể nào so với các băng cassette nhão… Thân xác tuy tiều tụy nhưng cử chỉ, ngôn ngữ, cách giao tiếp của người tù vẫn là “ánh sáng”. Từ đó đã có vài chuyện tình, đẹp như những đóa hoa mong manh nở giữa núi rừng. Ánh sáng hiện tại là Internet. Có lẽ không có nước nào đang bịt mắt, bịt tai, cô lập dân như Bắc Hàn! Thế nhưng, video, phim ảnh Nam Hàn tự nó cũng chiếu sáng ra phía Bắc. Một số ít người vẫn lén coi được dù biết vô cùng nguy hiểm. Ánh sáng đó soi đường tìm đến tự do. Không phải chỉ người dân mà một số cán bộ, quan chức cũng tìm mọi cách vượt thoát, bất chấp mạng sống. Thảm cảnh vượt biển của hàng triệu người miền Nam và một số người phía Bắc sau năm 1975 là minh chứng sống và cụ thể nhất. Điều trớ trêu là tình trạng một số gia đình đại biểu quốc hội và quan chức lãnh đạo đảng cộng sản Việt Nam cũng đã và đang bí mật đi tìm “ánh sáng”. Ánh sáng đó vừa phát ra từ miệng lưỡi của người giữ hai chức to nhất nước. Ông Tô Lâm xác nhận “Những năm 1960, Sài Gòn là điểm sáng, là ‘Hòn ngọc Viễn Đông’, Singapore khi đó cũng không bằng. Nhưng hiện nay tốc độ phát triển của Singapore đã vượt rất xa“, điều mà những người tiền nhiệm không hề dám mở miệng. Ông Tô Lâm cũng nói là 50, 60 năm trước người dân Singapore mơ ước được đến bệnh viện Chợ Rẫy ở Sài Gòn chữa bệnh. Bây giờ, người Việt Nam mong muốn ngược lại, được qua Singapore. Đế quốc Mỹ hiện diện ở Singapore, Đài Loan, đặc biệt đóng quân ở Nhật, Hàn mà các  nước đó chẳng hề bị mất nước, lại là ân nhân, nước họ trở thành những con rồng từ nghèo và lạc hậu. Học từ thực tế, Việt Nam quay ra trải thảm đỏ đón chào nhiều tổng thống đế quốc Mỹ thăm viếng, người dân thì xuống đường chào đón nồng nhiệt. Không những thế còn cổ vũ việc lo “lót ổ cho đại bàng vào đẻ”! Gây ra thảm cảnh núi xương sông máu, cốt nhục tương tàn, nhân tâm ly tán với chiêu bài “giải phóng miền Nam” mà không sám hối, đã thế hàng năm cứ đến ngày 30 tháng 4 lại tổ chức mừng “chiến thắng” rầm rộ rồi kêu gọi hòa giải, hòa hợp. Nghị quyết 36 thất bại lại vừa ra thêm cái mới! (NQ 23/TW) Không chỉ thế, điều quan trọng cốt lõi và hậu quả rất lâu dài là, chương trình  giáo dục hun đúc sự căm thù cho mọi tầng lớp  trong xã hội mà cộng sản đã dày công “giáo dục” từ lúc cướp được chính quyền. Lấy thể hiện sự căm thù làm thước đo lòng trung thành với đảng! “Đạo đức” là thực hiện sự căm thù “đối tượng” mà “đối tượng” là người bị đám đông làm nhục, chửi rủa, thô lỗ, chụp mũ, bịt miệng, trói vào gốc cây xử bắn, điển hình là thời cải cách ruộng đất. Ngày nay cải cách ruộng đất đã hai năm rõ mười là tội ác tày trời. Đi “B” để “cứu” đồng bào miền Nam ruột thịt bị đế quốc Mỹ và tay sai dùng “luật 10/59 lê máy chém khắp miền Nam”. “Mỹ ngụy ăn gan người, uống máu người” thì có tác phẩm Hòn Đất, còn Mưa Đỏ đã chuyển thành phim để tuyên truyền (!) Thế nhưng thời gian tự nó chứng minh miền Nam nhân bản, văn minh, giàu có, ấm no, hạnh phúc là sự thật. Chương trình giáo dục Dân tộc, Nhân bản và Khai phóng giúp người miền Nam hòa nhập trọn vẹn với thế giới văn minh cũng là sự thật. Câu nói của ông Tô Lâm về Hòn ngọc viễn Đông và bệnh viện Chợ Rẫy xác nhận một phần sự thật đó. Vì thế những người đi “B” để “giải phóng miền Nam” là nạn nhân bi thảm của hệ thống tuyên truyền nhồi sọ dối trá và lừa bịp. Đã rõ ràng là hàng triệu người sinh Bắc tử Nam để ngày nay thành phần chóp bu của đảng ngồi mát ăn bát vàng với kẻ hầu người hạ. Đảng viên, quan chức thì tham nhũng, thối nát, “ăn không chừa thứ gì” cũng đúng với nghĩa đen. Mới đây họ còn hợp tác chiến lược 3 + 3 (ngoại giao – an ninh – quốc phòng) với kẻ thù truyền thống của dân tộc trong lúc bọn đặc tình đã mai phục ở mọi ban ngành, mọi cấp, mọi nơi. Hiện tại đang xảy ra là, một lực lượng phức tạp rầm rộ đấu tố trên mạng xã hội về cái mà họ gọi là “bọn lật sử”, “cách mạng màu”, “tự diễn biến, tự chuyển hóa” rất “hồng vệ binh” như thời Mao làm cách mạng văn hóa mà chưa thấy điểm dừng. Công khai, hung dữ, phỉ báng, thô lỗ, gạch mặt, chỉ điểm nhiều người dù những người đó phản ứng lại họ bằng lý lẽ ôn hòa. Thay vì áp dụng luật pháp để giải quyết công an lại bắt giam nạn nhân bị đấu tố và chỉ điểm. Với nhà văn Dương Thu Hương khi đặt chân vào Sài Gòn chiều ngày 30 tháng 4 thì “Tôi khóc ngày 30 tháng Tư 1975 vì thấy nền văn minh đã thua chế độ man rợ” bị bắt giam rồi ly hương, đang tị nạn tại Pháp. Với cán bộ trinh sát Tiểu đoàn 8, Trung đoàn 266, Sư đoàn 341, Quân đoàn 4 nhà thơ Trần Đức Thạch thì bị “Hố chôn người ám ảnh“. Ông là một nhân chứng sống về sự dã man của bộ đội cụ Hồ. Lần thứ nhất ông bị tù 3 năm và đang bị tù lần thứ hai với bản án 12 năm ở tuổi 70. Với những người đã hy sinh như Bác sĩ Đặng Thùy Trâm, sinh viên trường Đại học Tổng hợp Hà Nội Nguyễn Văn Thạc… không còn có cơ hội để biết họ là nạn nhân bi thảm của hệ thống tuyên truyền nhồi sọ và độc ác. Nhưng nhật ký dấn thân của họ càng trong sáng, cao đẹp thì tội ác của chương trình  giáo dục hun đúc sự căm thù, biến căm thù thành đạo nghĩa càng kinh tởm mà hậu quả là không biết đến bao giờ dân tộc mới trở về lại được nếp sống bao dung nhân ái cội nguồn. Một ngày nào đó những tượng đài dối trá được xây bằng chữ nghĩa, bằng bê tông cốt sắt chắc chắn phải sụp đổ vì thời gian là ánh sáng, là yếu tố khách quan. Không ai có thể nhốt được ánh sáng, còn thời gian thì không bao giờ đứng yên một chỗ./.  

Lý Thái Hùng Một quốc gia cần có tầm nhìn dài hạn, nhưng một tầm nhìn chỉ thật sự có giá trị khi được xây dựng trên nền tảng của hiện thực, có mục tiêu rõ ràng, lộ trình khả thi và cơ chế để xã hội có thể kiểm chứng, điều chỉnh qua từng giai đoạn phát triển. Một tầm nhìn càng dài, càng đòi hỏi phải chính xác về phương hướng và khiêm tốn trước những bất định của lịch sử. Nếu không, nó rất dễ trở thành một khẩu hiệu chính trị hơn là một chiến lược lớn của quốc gia. Bởi vậy, khi Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị tuyên bố Việt Nam đặt tầm nhìn đến năm 2130 trở thành “quốc gia xã hội chủ nghĩa phát triển trình độ cao, văn minh, hiện đại, có năng lực sáng tạo và sức sống trường tồn,” điều gây ngạc nhiên không nằm ở khát vọng phát triển, mà nằm ở chính khoảng thời gian của tầm nhìn này. Từ thời điểm hiện nay đến năm 2130 là hơn một thế kỷ. Có lẽ đây là một trong những tầm nhìn dài nhất mà một chính phủ hiện đại từng công bố. Trong quản trị quốc gia, những chiến lược phát triển dài hạn thường được xây dựng trong khoảng hai mươi đến ba mươi năm. Một số quốc gia có thể đặt ra những định hướng đến năm mươi năm, nhưng luôn kèm theo các mốc đánh giá và điều chỉnh định kỳ. Hoa Kỳ không có một chiến lược quốc gia kéo dài một thế kỷ. Nhật Bản cũng không. Đức, Pháp hay Anh càng không. Ngay cả Trung Quốc, quốc gia nổi tiếng với tư duy chiến lược dài hạn, cũng chủ yếu xây dựng các mục tiêu đến năm 2035 và 2049, gắn với những cột mốc lịch sử cụ thể như một trăm năm thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Điều quan trọng hơn là các mục tiêu ấy luôn được rà soát, điều chỉnh sau mỗi kỳ đại hội đảng và từng kế hoạch 5 năm. Điều này không phải vì các quốc gia ấy thiếu khát vọng, mà vì họ hiểu rằng không một thế hệ nào có đủ khả năng dự báo chính xác tương lai của cả một thế kỷ. Một trăm năm trước, nhân loại chưa biết đến Internet, trí tuệ nhân tạo, điện thoại thông minh, công nghệ gene hay năng lượng hạt nhân. Hai mươi năm trước, rất ít người dự đoán rằng AI thay đổi cách con người học tập, làm việc và sáng tạo chỉ trong vài năm. Ngay cả những tổ chức nghiên cứu hàng đầu thế giới cũng thường chỉ dự báo từ mười đến ba mươi năm với nhiều kịch bản khác nhau. Vậy điều gì khiến những người đang hoạch định chính sách ở Việt Nam tin rằng họ có thể nhìn thấy tương lai của năm 2130? Điểm đáng bàn hơn cả không phải là khoảng thời gian một trăm năm, mà là nội dung của tầm nhìn. Trong bài trình bày, ông Nguyễn Thanh Nghị sử dụng nhiều khái niệm như: Văn minh, hiện đại, sáng tạo, nhân văn, bền vững, hội nhập, xã hội chủ nghĩa phát triển trình độ cao. Đó đều là những giá trị tích cực và là những khái niệm có thể áp dụng cho hầu hết mọi quốc gia trên thế giới. Nhưng chúng không trả lời được câu hỏi quan trọng nhất: Việt Nam sẽ trở thành quốc gia như thế nào sau một thế kỷ? Một tầm nhìn quốc gia không chỉ mô tả trạng thái mong muốn, mà còn phải xác định bản sắc phát triển của quốc gia đó. Singapore lựa chọn trở thành trung tâm tài chính và logistics của châu Á. Israel xây dựng mình thành quốc gia khởi nghiệp. Hàn Quốc tập trung vào công nghệ cao và các tập đoàn toàn cầu. Hà Lan trở thành cường quốc cảng biển và logistics. Thụy Sĩ phát triển tài chính và công nghệ chính xác. Mỗi quốc gia đều lựa chọn một con đường để tạo nên lợi thế cạnh tranh của mình. Vậy Việt Nam sẽ đi theo con đường nào? Nếu sau một trăm năm, đích đến vẫn chỉ được mô tả bằng cụm từ “quốc gia xã hội chủ nghĩa phát triển trình độ cao,” thì đó chưa phải là một chiến lược phát triển, mà mới chỉ là một trạng thái lý tưởng do giới lãnh đạo đảng Cộng Sản Việt Nam đặt ra. Một tầm nhìn có giá trị phải giúp người dân hình dung rõ đất nước sẽ trở thành quốc gia như thế nào trong tương lai. Liệu Việt Nam sẽ là một quốc gia biển hàng đầu châu Á với nền công nghiệp đại dương hiện đại? Một trung tâm bán dẫn của Đông Nam Á? Một quốc gia dẫn đầu khu vực về trí tuệ nhân tạo? Hay một nền kinh tế thị trường có năng lực cạnh tranh cao nhất ASEAN? Chỉ những mục tiêu cụ thể như vậy mới có thể trở thành cơ sở để xây dựng chiến lược, huy động nguồn lực và đánh giá kết quả. Ông Nguyễn Thanh Nghị cũng giới thiệu năm quan điểm chỉ đạo cho mô hình phát triển mới. Nhưng đọc kỹ, người ta vẫn chỉ thấy những nguyên tắc quen thuộc: Kiên định, bảo đảm vai trò lãnh đạo của đảng, lấy con người làm trung tâm, phát huy mọi nguồn lực và thực hiện đồng bộ. Đây chủ yếu là những tuyên bố về phương thức duy trì quyền lãnh đạo, chứ chưa phải là một chiến lược nhằm giải phóng sức sáng tạo của xã hội. Vì thế, câu hỏi cốt lõi vẫn bị bỏ ngỏ: Việt Nam sẽ cạnh tranh với thế giới bằng năng lực nào trong thế kỷ XXI? Một chiến lược quốc gia trong thời đại ngày nay phải xác định rõ lợi thế cạnh tranh của đất nước trong các lĩnh vực đang quyết định tương lai: Công nghệ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, chuỗi cung ứng, năng lượng, kinh tế biển, nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực đổi mới sáng tạo. Thế nhưng, những vấn đề sẽ định hình vị thế của Việt Nam trong nhiều thập niên tới lại chưa được đặt vào trung tâm của tầm nhìn. Thay vào đó, bản nghị quyết vẫn dừng lại ở những khái niệm mơ hồ, khó đo lường và thiếu khả năng chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh cụ thể. Sự thiếu cụ thể ấy càng trở nên đáng chú ý khi chính ông Nghị thừa nhận rằng thế giới đang trải qua những biến đổi mang tính thời đại do khoa học, công nghệ và chuyển đổi số tạo ra. Nếu những người xây dựng nghị quyết đã nhận thức được tốc độ thay đổi ấy, thì việc phác họa một viễn cảnh đến tận năm 2130 càng đặt ra nghi vấn về tính khả thi của tầm nhìn. Chỉ cần nhìn đến năm 2050, thế giới đã chứa đựng vô số bất định: Chưa ai có thể biết trí tuệ nhân tạo sẽ tái cấu trúc thị trường lao động đến mức nào, quá trình chuyển đổi năng lượng sẽ diễn ra ra sao, hay cấu trúc quyền lực toàn cầu sẽ tiếp tục xoay quanh các quốc gia hay chuyển sang những hình thức liên kết mới. Trong một thế giới như vậy, điều cần thiết không phải là sự quả quyết về một tương lai xa xôi, mà là năng lực thích ứng, điều chỉnh và chịu trách nhiệm trước những thay đổi đang diễn ra từng ngày. Các nền dân chủ trên toàn cầu không xây dựng chiến lược một trăm năm không phải vì họ thiếu tầm nhìn. Ngược lại, họ hiểu rằng không một thế hệ nào có quyền áp đặt tầm nhìn của mình lên hai hay ba thế hệ kế tiếp. Mỗi thế hệ đều có quyền điều chỉnh con đường phát triển dựa trên hoàn cảnh mới, công nghệ mới và khát vọng mới của chính họ. Một chiến lược quốc gia càng tốt thì càng phải để lại không gian cho những người đi sau sáng tạo, chứ không phải ràng buộc họ bằng những viễn cảnh được vẽ ra từ một thế kỷ trước. Điều quan trọng hơn là tầm nhìn phải đi cùng với trách nhiệm. Một tầm nhìn trong khoảng hai mươi hay ba mươi năm vẫn còn đủ gần để xã hội kiểm chứng kết quả, để các thế hệ kế tiếp điều chỉnh sai lầm và để những người đề ra chiến lược phải chịu trách nhiệm trước lịch sử. Trái lại, một viễn cảnh kéo dài đến năm 2130 đã vượt khỏi giới hạn trách nhiệm của bất kỳ thế hệ lãnh đạo nào đang cầm quyền. Những người ban hành nghị quyết hôm nay sẽ không còn hiện diện để giải trình liệu lời hứa ấy có trở thành hiện thực hay không. Và khi một mục tiêu không còn gắn với trách nhiệm của người đề ra, nó rất dễ biến thành một lời hứa không thể kiểm chứng, một khẩu hiệu không phải trả giá nếu thất bại. Chính ở điểm này, người ta không thể không liên tưởng đến khẩu hiệu “kỷ nguyên vươn mình” được nhắc đi nhắc lại trong thời gian qua. Khẩu hiệu ấy có thể tạo cảm giác mạnh và khơi dậy sự kỳ vọng, nhưng sau hàng loạt nghị quyết, điều xã hội vẫn chưa nhận được một câu trả lời cụ thể: Việt Nam sẽ vươn mình để trở thành quốc gia gì, bằng năng lực nào, theo mô hình phát triển nào và với những tiêu chuẩn nào để đo lường thành công? Nếu không trả lời được những câu hỏi ấy, “vươn mình” cũng chỉ là sự hô hào tạo ấn tượng đất nước đang chuyển động, nhưng không xác định được phương hướng và cũng không buộc người đề ra nó phải chịu trách nhiệm về kết quả. Một trăm năm đủ để một dân tộc thay đổi số phận, nhưng cũng đủ dài để mọi lời hứa trở nên vô nghĩa nếu không được bắt đầu bằng những quyết sách đúng đắn ngay từ hôm nay. Lý Thái Hùng  

Bắc Hải  Khi một người nằm xuống, nghĩa tử cũng là nghĩa tận, hai bên chiến tuyến đều lùi lại phía sau. Tính đến ngày 11/7/2026, tại công viên Lê Thị Riêng, các cơ quan chức năng đã tìm thấy 49 hài cốt liệt sĩ và một ngôi mộ tập thể. Sự kiện thời sự này không chỉ dừng lại ở những cuộc đoàn tụ; nhìn rộng ra, đó còn là biểu hiện cao đẹp cho cái tình của người dân Nam Bộ. Trước khi trở thành công viên, nơi đây trước năm 1975 chính là nghĩa trang Đô Thành (thường gọi là nghĩa địa Chí Hòa) rộng khoảng 25 hecta do chính quyền Sài Gòn quản lý từ cuối thập niên 50. Đây là nghĩa trang công cộng phục vụ chính cho cư dân, nơi chôn cất từ người dân đại chúng cho đến binh lính. Theo nhà báo Cù Mai Công, “hồi Mậu Thân, nhất là đợt 2 (tháng 5-1968), chiến tranh tràn tới vòng ngoài Ông Tạ. Giao tranh dữ dội ở khu ngã tư Bảy Hiền dài dài lên Bà Quẹo. Xác lính tráng, bộ đội lẫn người dân “vô thừa nhận” được mang đến đây, chôn chung trong một hố tập thể”. Có thể thấy, giữa những năm tháng khốc liệt của chiến tranh, người miền Nam khi ấy, không phân biệt vùng miền, chiến tuyến đã lặng lẽ gom nhặt, đưa tất cả những người lính chết trận vào chôn cất tại đây. Khi tiếng súng lặng im và một sinh mệnh khép lại, người miền Nam chỉ nhìn thấy ở họ một điều duy nhất: một người con đất Việt ngã xuống xa quê, cần một nấm mồ ấm áp để yên nghỉ. “Nghĩa tử là nghĩa tận”. Khi một người đã qua đời, mọi ân oán hay lỗi lầm trước đó đều được bỏ qua. Câu tục ngữ này dường như trở thành một thứ luật pháp bất thành văn, và tinh thần ấy lại càng thể hiện rõ nét trong cốt cách bộc trực, hào sảng, đầy lòng trắc ẩn của con người Nam Bộ. Trong sự kiện Mậu Thân năm 1968 khi hàng loạt thi thể chiến sĩ Bắc Việt ngã xuống giữa các ngả đường Sài Gòn chính quyền Sài Gòn đã điều động xe cơ giới, đào những rãnh dài tại Nghĩa trang Chí Hòa để thu gom và mai táng họ chu tất dưới sự chứng kiến của người dân địa phương.  Ông Nguyễn Thành Phước, một trong những nhân chứng khi đó đã chia sẻ trên báo Dân Trí: “Lúc đó, lính công binh của chế độ cũ dùng một chiếc xe ủi, trên xe có đề chữ Tiểu đoàn 5 rõ ràng, để đào hố chôn. Thi hài chở đến bằng 5-6 chiếc xe thùng, được lực lượng lính cứu hỏa đưa xuống”  Lòng đất Chí Hòa năm xưa đã mở rộng để ôm lấy những người lính phía bên kia chiến tuyến, sự bao dung và tử tế của quá khứ hào sảng con người Nam Bộ lớn lao là vậy, thế nhưng người miền Nam lại phải nhận tiếng “nguỵ quân, nguỵ quyền”. Dẫu đã có nhà sử học lên tiếng, dẫu qua buổi tham luận, chuyên gia cũng đã thẳng thắn khuyên rằng nên thay đổi cách dùng từ, thậm chí, trong phát biểu trước Quốc hội ngày 25/11/2011, nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cũng đã lặp lại không dưới ba lần từ “Việt Nam Cộng Hoà” và khẳng định: “Đến năm 1974 cũng Trung Quốc dùng vũ lực đánh chiếm toàn bộ quần đảo Hoàng Sa trong sự quản lý hiện tại của chính quyền Sài Gòn, tức là chính quyền Việt Nam cộng hòa. Chính quyền Sài Gòn, chính quyền Việt Nam cộng hòa đã lên tiếng phản đối, lên án việc làm này và đề nghị Liên Hiệp Quốc can thiệp”. Nhưng hiện có một bộ phận vẫn không chấp nhận điều này và vẫn khư khư giữ ý tưởng miệt thị quá khứ. Thế nhưng, dẫu định kiến có cố chấp đến đâu thì lòng đất Chí Hòa vẫn chưa bao giờ biết nói dối. Những người ngã xuống đã nằm đó suốt hơn nửa thế kỷ, bình yên dưới bóng mát của công viên Lê Thị Riêng ngày nay, nhờ vào chính nấm mồ chung mà người lính và chính quyền Sài Gòn năm xưa đã đào lên bằng lòng trắc ẩn. Khi lột bỏ đi lớp áo và tranh cãi mang màu sắc chính trị, dưới tầng đất sâu kia chỉ còn lại tình đồng bào và tấm lòng bao dung của con người Nam Bộ, một vùng đất mà sự nghĩa khí đã vượt lên trên tất cả.

Văn Nguyên Trong nhiều năm qua, mỗi khi bàn đến những rào cản đối với sự phát triển của nền kinh tế, khái niệm "điểm nghẽn thể chế" gần như luôn được nhắc đến đầu tiên. Thể chế được xem là nguyên nhân của những thủ tục rườm rà, những quy định chồng chéo và sự trì trệ trong huy động nguồn lực xã hội. Thế nhưng, phát biểu mới đây của TBT-CTN Tô Lâm cho thấy một thực tế khác: ngay cả khi thể chế đang được sửa đổi, thì khâu thực thi mới chính là rào cản lớn nhất. Ngày 4/7/2026, ông Tô Lâm yêu cầu Chính phủ khẩn trương tháo gỡ các điểm nghẽn để đạt mục tiêu tăng trưởng tối thiểu 10%, đồng thời giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô. Những vấn đề được nêu không còn dừng ở các văn bản pháp luật, mà tập trung vào hàng loạt dự án chậm triển khai, công trình bị đình trệ, đất đai bỏ hoang, nguồn lực bị "đóng băng" vì thủ tục hành chính, giải phóng mặt bằng, quy hoạch, thiếu vật liệu và đặc biệt là tâm lý né tránh trách nhiệm. Điều đáng chú ý là ông Tô Lâm còn nhấn mạnh trách nhiệm trực tiếp của người đứng đầu các bộ, ngành và địa phương. Thông điệp "chấm dứt tình trạng chỉ nêu khó khăn mà không có phương án giải quyết" hay yêu cầu gắn tăng trưởng với trách nhiệm cá nhân của từng bộ trưởng, bí thư, chủ tịch địa phương cho thấy trọng tâm của vấn đề không chỉ nằm ở cơ chế, mà còn ở con người thực thi cơ chế đó. Thực tế, một thể chế dù được thiết kế hợp lý đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu bộ máy thực thi thiếu tinh thần trách nhiệm, thiếu quyết đoán hoặc sợ sai, sợ chịu trách nhiệm. Khi một dự án bị đình trệ nhiều năm, khi nguồn lực xã hội bị "giam giữ" bởi các thủ tục kéo dài, hay khi doanh nghiệp phải chờ đợi vì sự chần chừ của cơ quan quản lý, thì cái giá phải trả không chỉ là thời gian và chi phí, mà còn là cơ hội phát triển của cả nền kinh tế. Chính vì vậy, nếu "điểm nghẽn thể chế" từng được xem là nút thắt lớn nhất, thì nay vấn đề đặt ra có lẽ đã chuyển sang một cấp độ khác: năng lực và trách nhiệm của bộ máy thực thi. Một thể chế có thể được sửa đổi bằng luật, bằng nghị quyết hay bằng các chương trình cải cách. Nhưng để những cải cách ấy đi vào cuộc sống, điều quyết định vẫn là đội ngũ cán bộ trực tiếp thực hiện. Và cũng từ đó xuất hiện một câu hỏi đáng suy ngẫm: phải chăng, sau "điểm nghẽn thể chế", thách thức lớn hơn hiện nay chính là "điểm nghẽn của bộ máy thực thi"?  

Ảnh: Tướng MacArthur Phạm Hải (sưu tầm và biên tập) MacArthur đến Nhật vơi đôi bàn tay đẫm máu người Nhật, đã giết chết cả triệu quân Nhật, nhưng khi MacArthur rời Nhật về Mỹ, từ nơi dinh phủ ông ở đến Sân bay Atsugi có hàng triệu người Nhật đứng hai bên đường đưa tiễn.   Đoàn xe hộ tống đi qua những hàng nước mắt cùng tiếng hô vang dậy của người dân Nhật: Đại nguyên soái! MacArthur được người Nhật vinh danh là 1 trong 12 danh nhân nước Nhật mọi thời đại.   Bị đánh bom nguyên tử, vì sao người Nhật lại cúi đầu kính trọng tướng Mỹ?   Năm 1942 tướng MacArthur dẫn đại quân tấn công Nhật Bản, từ Melbourne đánh thẳng đến Tokyo, hai tay nhuộm máu người Nhật Bản. Vì thế người Nhật hận ông thấu xương.   Chiều ngày 30/8/1945, tướng quân MacArthur ra khỏi máy bay và đặt chân lên đất Nhật, cho dù ông không mặc quân phục và không mang theo vũ khí gì, cũng không có người tổ chức duyệt binh, nhưng thời khắc đó với 70 triệu người Nhật Bản là thời khắc kinh hoàng mà họ không thể quên, trong tâm trí mọi người chỉ còn nghĩ được hai chữ “mất nước”. Nhưng tướng MacArthur mang quân đến hòa bình, chính nghĩa, khoan dung và dân chủ.   Nền kinh tế Nhật Bản sau chiến tranh rơi vào suy sụp, đến bữa trưa của Nghị viên Quốc hội cũng phải ăn cơm trộn khoai lang, cái đói bao phủ khắp nơi.   Lúc này tướng MacArthur gây áp lực khiến chính phủ Mỹ phải hỗ trợ Nhật Bản, thế là 3,5 triệu tấn lương thực và 2 tỷ Mỹ kim tức tốc được gửi đến Nhật. Ông không chỉ giữ lại chính quyền Nhật Bản mà còn đặc xá cho Thiên hoàng, thậm chí còn quan tâm đến số phận của từng người lính bình thường của Nhật Bản, giúp họ tìm con đường sống.   Theo sau ông, 400 nghìn lính Mỹ đã dùng thiện ý và tinh thần hy sinh để chinh phục người Nhật Bản. Khi đó các con hẻm trong thành phố của Nhật rất chật hẹp, một người Nhật bình thường và một người lính Mỹ to lớn nếu gặp nhau cũng khó để đi qua, vì thế thường thì người lính Mỹ sẽ nép vào một bên cho người Nhật đi trước. Người Nhật không thể không băn khoăn tự hỏi, nếu mình là kẻ chiến thắng thì có làm được như thế không?   Sau khi tướng MacArthur đến Nhật Bản, ông lập tức ra lệnh thả tội phạm chính trị, trong đó có rất nhiều Đảng viên Cộng sản, bị chính phủ Nhật bắt giam trong thời gian dài.   Ngày 25/8/1945, quân chiếm đóng của Mỹ cho phép phụ nữ Nhật thiết lập tổ chức của mình; tháng 9 cho công bố Dự luật về vai trò trong bầu cử của phụ nữ Nhật Bản; đây là lần đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản, phụ nữ được quyền bầu cử và ứng cử.   Lúc này tại Tokyo có cô kỹ nữ được chọn làm Nghị viên thành phố, nhiều thị dân cảm thấy khó chấp nhận. Nhưng tướng MacArthur nói, mọi người chọn cô ấy để cô ấy phục vụ mọi người, đừng vì cô ấy là kỹ nữ mà kỳ thị bỏ qua. Khi đó mọi người chợt hiểu người được chọn trong bầu cử dân chủ phải là người thay mặt để vì mình làm việc, thế là sau khi hiểu ý nghĩa vấn đề họ đã quyết định chọn bầu cô kỹ nữ kia. Kết quả sau khi trở thành Nghị viên, cô đã không phụ lòng mọi người, làm được rất nhiều việc có ý nghĩa.   Vào ngày 11/10/1945, tướng MacArthur tuyên bố bỏ lệnh cấm báo chí, Nhật Bản được tự do thông tin và tự do ngôn luận.   Ngày 22/12/1945, ban hành “Luật Công hội”, giai cấp công nhân thực sự có tổ chức của mình. Ngày 1/9/1947, ban hành “Luật lao động”, quy định tiêu chuẩn tiền lương thấp nhất và thời gian làm việc nhiều nhất.   Ngày 3/2/1946, tướng MacArthur chỉ thị cho Tổng bộ Liên minh khởi thảo Hiến pháp Nhật Bản. Chính phủ Mỹ truyền đạt nguyên tắc chế định Hiến pháp cho tướng MacArthur là: Chính phủ Nhật Bản phải do toàn thể cử tri trao quyền và phải chịu trách nhiệm trước toàn thể cử tri. Ngày 3/5, quân liên minh giao ra Bản dự thảo Hiến pháp. Ngày 7/10, Quốc hội Nhật Bản thông qua Hiến pháp. Ngày 3/11, Thiên hoàng cho ban hành Tân Hiến pháp.   Đây là Hiến pháp do kẻ chiếm lĩnh chiếu theo giá trị quan phương Tây áp đặt cho kẻ bị chiếm lĩnh, nhưng lại là bản Hiến pháp đem lại phúc lợi cho nhân dân quốc gia bị chiếm lĩnh. Bản Hiến pháp nhấn mạnh quyền lợi công dân cơ bản của người Nhật Bản, xem những quyền lợi này là “quyền lợi trời cho mà không ai có quyền tước đoạt”.   Những quyền này bao gồm: quyền bầu cử, lập hội và tự do xuất bản; không có sự tham gia của luật sư thì không được định tội; bảo đảm quyền cư trú an toàn cho dân, cấm kiểm tra và tước đoạt vô cớ.   Ngày 21/10/1946, Quốc hội đã thông qua “Luật Cải cách ruộng đất”. Chính phủ Nhật Bản mua lại đất đai dư thừa của giới địa chủ, sau đó bán đất lại cho nông dân không có ruộng. Với những nông dân không có tiền mua đất, chính phủ cho vay thế chấp. Tất cả diễn ra không đổ một giọt máu, một mạng người, những người nông dân ai nấy đều có được một phần đất cho mình.   Ngày 31/3/1947, ban hành “Luật Giáo dục”. Theo đó mục tiêu hàng đầu của giáo dục là “tôn trọng sự tôn nghiêm của cá nhân, bồi dưỡng cho mọi người có lòng nhiệt huyết vì chân lý và hòa bình”. Trường học của Nhật Bản không còn nằm trong kiểm soát của chính phủ mà là do Ủy ban Giáo dục do dân chúng bầu ra quản lý. Việc chọn lựa nhà giáo, sách học và bố trí chương trình hoàn toàn do người dân tự chủ quyết định.   Năm 1952, quân chiếm đóng Mỹ trả chính quyền về cho chính phủ Nhật Bản. Sau 7 năm chiếm đóng, người Mỹ cải cách triệt để con đường phát triển của Nhật Bản, chủ quyền quốc gia từ trong tay kẻ chuyên chế trao lại cho người dân Nhật Bản, những tiền đề tiến bộ đầu tiên này giúp người Nhật bước vào con đường thênh thang.   Hơn 10 năm sau, Nhật Bản trở thành cường quốc kinh tế thứ hai thế giới, quốc gia phồn vinh, nhân dân giàu có, xã hội ổn định.   Có thể nói thêm một câu, quân chiếm đóng của Mỹ không chi một đồng tiền thuế nào của người dân Nhật Bản, chi phí của họ là lấy từ tiền thuế của người Mỹ.   Trong thời gian chiếm đóng Nhật Bản, rất nhiều người Nhật đã viết thư gửi cho tướng MacArthur yêu cầu biếu tặng đất đai của họ. Nhiều phụ nữ can đảm viết thư đề nghị được hiến thân cho tướng MacArthur, nhiều người còn viết “xin hãy cho tôi được sinh con cho ngài”.   Sáng ngày 16/4/1951, Tổng thống Harry Truman phế bỏ chức Tư lệnh quân chiếm đóng và buộc tướng MacArthur phải về nước, sự kiện này chỉ thông báo cho một số quan chức cấp cao người Nhật biết. Nhưng khi ông ngồi lên ô tô thì mới phát hiện, từ nơi dinh phủ ông ở đến Sân bay Atsugi có hàng triệu người Nhật Bản đứng hai bên đường đưa tiễn. Đoàn xe hộ tống đi qua những hàng nước mắt cùng tiếng hô vang dậy của người dân Nhật Bản: Đại nguyên soái!   Người dân Tokyo đứng chật kín hai bên đường, ai nấy rơi nước mắt, họ như hoàn toàn quên chuyện tướng MacArthur là kẻ chiếm đóng đã đánh bại quân đội quốc gia mình. Thiên hoàng đích thân đến sứ quán đưa tiễn MacArthur, tướng MacArthur cũng xúc động rơi nước mắt, nắm chặt hai tay của Thiên hoàng Hirohito.   Khi đưa tiễn, Thủ tướng Yoshida của Nhật nói: “Tướng quân MacArthur đã cứu chúng tôi ra khỏi nỗi sợ hãi, lo lắng và hỗn loạn của thất bại để đưa chúng tôi vào con đường mới do ông xây dựng, chính Ngài đã gieo trồng hạt giống dân chủ trên đất nước chúng tôi để chúng tôi bước trên con đường hòa bình, tình cảm ly biệt mà nhân dân chúng tôi dành cho Ngài không lời nào có thể diễn tả được”.   Uy lực quả bom nguyên tử của Mỹ tàn phá thành phố và nền kinh tế của Nhật Bản, nhưng về phương diện tinh thần, nước Mỹ đã hoàn toàn chinh phục được người Nhật Bản./.      

Trương Nhân Tuấn   Không có quốc gia nào bỏ ra hàng triệu tấn vũ khí, lương thực và xương máu của binh sĩ lẫn cố vấn chỉ vì "tình đồng chí anh em". Cũng không hề có chuyện làm "từ thiện" trong chính trị. Iran hiện thời giúp vũ khí lẫn tiền bạc cho Ha,mas, Hez. bolah, Hou$thi... không phải là chuyện "làm từ thiện chính trị". Người ta nói các lực lượng quân sự này là "proxy" của Iran, tức là lực lượng "tay sai" đánh Israe cho Iran. Cũng như MTDTGP ở miền Nam ngày xưa. Tổ chức này không hề là "đồng chí anh em" với cộng sản miền Bắc. MTDTGPMN được CS miền Bắc trợ giúp vũ khí, cán bộ cố vấn và bộ đội vũ trang. Đây cũng không phải là "từ thiện chánh trị" hay là "nghĩa vụ quốc tế" hay "tình đông chí anh em" mà là một thứ "proxy", một loại "cánh tay nối dài" để đánh phá miền Nam. Làm xong "nhiệm vụ lịch sử", VNCH sập tiệm, MTDTGPMN bị khai tử. Vậy mà Trung quốc đã làm chuyện đó cho VN. Mao Trạch Đông, sau khi thắng được Quốc dân đảng của Tưởng Giới Thạch năm 1949 đã giúp cho ông Hồ không chỉ hàng trăm ngàn tấn vũ khí, lương thực, thuốc men... mà còn có gởi một giàn cố vấn cấp cao giúp ông Hồ đánh Pháp. Ngoài ra TQ còn giúp cho ông Hồ 12 sư đoàn công binh, bộ binh, phóng không... vũ trang đầy đủ để chiến đấu chống Pháp rồi chống Mỹ. Dĩ nhiên Mao giúp Hồ không phải là làm "từ thiện" hay một thứ "tình cho không biếu không"!! Nếu ta có đọc lịch sử thì ta biết là "truyền thống chống Pháp" không phải độc quyền của VN. Từ khi Pháp chiếm VN làm thuộc địa, đặc biệt năm 1884 lúc ông Patenôtre "nung chảy" cái ấn hình lạc đà mà "thiên triều" ban cho vua nhà Nguyễn, biểu tượng cho sự thần phục của triều đình An nam đối với nhà Thanh. Triều đình nhà Thanh nhận được tin này với sự bất bình, đặc biệt bà Từ hi Thái hâu. Sự phẫn nộ của cá nhân Từ Hi thái hậu đã trở thành một "affaire d'Etat - chuyện của quốc gia". Từ hi cho rằng nước Pháp đã sĩ nhục Thanh triều mà đây là chuyện không thể tha thứ. Chuyện phải đến là hai bên Pháp-Thanh xung đột quân sự hai lần, với địa bàn là Bắc kỳ (1883-1885) và mặt trận trên biển (đánh Phúc châu và phong tỏa Đài loan). Hai hiệp ước được ký kết. Hiệp ước Fournier (1883) không được thi hành. Hiệp ước Thiên tân 1885 hai bên Pháp-Thanh đồng thuận nhiều điều. Trong đó điều quan trọng hơn hết là Pháp nhượng một số lãnh thổ của VN (tổng Tụ long, mũi Bạch long v.v...) cho TQ để "vuốt giận" bà Từ hi thái hậu. Khi Mao Trạch Đông thắng Tưởng Giới Thạch, tuyên bố thành lập Trung Hoa Nhân dân Cộng hòa quốc vào tháng 10/1949, chế độ mới này nằm trong tình trạng cực kỳ bất an về an ninh. Mao nhìn thấy phe tư bản (đứng đầu là Mỹ, với Pháp là đồng minh) đang tạo ra ba mặt trận (gọng kìm) bao vây vào Trung Quốc: Một là Triều Tiên ở phía Đông Bắc. Hai là Đài Loan ở phía Đông (nơi Tưởng Giới Thạch vừa rút chạy và được Hạm đội 7 của Mỹ bảo vệ). Ba là Đông dương (Việt Nam) ở phía Nam. Truyền thống chống Pháp của Từ hi thái hâu từ nay được Mao Trạch Đông kế thừa. Mao tận lực giúp phe Việt Minh của ông Hồ đánh Pháp tại Bắc kỳ, thực chất là bảo vệ an ninh cho Trung Quốc. Miền Bắc thành một "vùng đệm an ninh" (buffer zone) chiến lược cho TQ. Mao giúp Hồ đánh Pháp là để giúp VN "giành độc lập" - kiểu làm từ thiện chánh trị - hay là ủy nhiệm cho Hồ đánh Pháp cho TQ ? Điều ta nên biết là ông Hồ đã từng hoạt động tại Trung Quốc (từ năm 1939) dưới bí danh Hồ Quang và mang quân hàm Thiếu tá thuộc Bát Lộ Quân. Tức là ông Hồ "có công" lớn trong công cuộc thống nhứt đất nước Trung hoa của Mao Trạch Đông. Ta có thể cho rằng ông Hồ có "tiền đồ xán lạn" trong chánh trường Bắc kinh. Nhưng Mao quyết định gởi ông Hồ về biên giới Việt-Hoa, trước để "đánh Pháp" cho TQ, sau là để "lấy tiếng". Mao rất muốn Trung Quốc thành "ngọn hải đăng" của phong trào giải phóng dân tộc ở thế giới thứ ba (Á-Phi-Mỹ Latinh). Giúp quân ông Hồ đánh thắng một đế quốc phương Tây như Pháp, uy tín quốc tế của Mao và Đảng Cộng sản Trung Quốc sẽ tăng vọt, tạo ra sức nặng đối trọng với cả Mỹ lẫn Liên Xô. Hệ quả Hội nghị Genève 1954, khi thấy Mỹ đe dọa can thiệp quân sự trực tiếp và Trung Quốc cần thời gian để khôi phục kinh tế sau chiến tranh Triều Tiên, Châu Ân Lai đã ép phái đoàn CSVN phải chấp nhận ký phương án chia cắt hai miền Nam - Bắc tại vĩ tuyến 17, mặc dù vị thế quân sự của Việt Minh sau trận Điện Biên Phủ có thể tiến xa hơn (tới vĩ tuyến 13). Trung Quốc muốn ông Hồ biến Bắc Việt Nam thành vùng đệm cho họ, chớ không hề muốn một nước Việt Nam thống nhứt, mạnh mẽ (có thể ngả qua LX) nằm sát biên giới với TQ. Bởi vậy khi Lê Duẩn nói "ta đánh Mỹ là đánh cho Liên Xô, cho Trung quốc". Đánh cho Liên xô là trách nhiệm của Lê Duẩn. Còn đánh (Pháp) cho TQ là sự ủy thác của Mao dành cho Hồ.  

Tôn Vân Anh   Xin chào quý vị, tôi là Tôn Vân Anh, một người xuất thân từ miền Bắc Việt Nam, đang sống và làm việc tại Ba Lan. Mấy hôm nay, chuyện tranh luận về Cờ Vàng - Cờ Đỏ sau khi tôi xuất hiện trên trang bìa của tạp chí Ba Lan là điều khiến tôi phải trăn trở. Thay vì để sự tranh cãi thì với tư cách là người trong cuộc, tôi muốn đưa ra quý vị vài lời, để ít nhất tôi muốn bảo toàn quyền được bày tỏ chính kiến của mình. Trước tiên, tôi xin phép kể câu chuyện này để quý vị dễ hình dung: Ngày 6 tháng 6 vừa qua, Mirra Andreeva bước lên bục vinh quang của French Open với tư cách là một tay vợt người Nga. Nhưng bên cạnh cô không có lá cờ Nga. Đó là một hình ảnh khiến tôi suy nghĩ rất nhiều. Nước Nga đã làm gì để một cô gái trẻ phải vô địch thế giới trong hoàn cảnh như vậy? Đó là vì sự tàn bạo và độc tài của bạo chúa Putin. Người ta thường nghĩ rằng lá cờ và đất nước là một. Nhưng thực tế không phải như vậy, lá cờ chỉ là biểu tượng chính trị của một thời đại, nó không phải Đất Nước. Mirra không chối bỏ nguồn gốc Nga của mình. Cô không phản bội dân tộc mình. Cô không xúc phạm người Nga. Ngược lại, chính vì tôn trọng người Nga nên cô không muốn một chế độ putin đang bị thế giới coi thường phủ bóng lên thành quả thể thao của mình. Bởi vì cô muốn nói rằng: tôi là một người Nga. Hai ngày sau, tôi bất ngờ nhận ra rằng câu chuyện của Mirra lại giúp tôi hiểu rõ những tranh cãi đang diễn ra xung quanh mình. Nhớ lại khoảng tháng 5 năm nay, một nhà báo của Newsweek Polska gọi điện cho tôi. Anh hỏi tôi có thời gian không? Tôi trả lời rằng có, nhưng không có nhiều. Sau đó chúng tôi gặp nhau trong một quán cà phê, làm việc cùng nhiếp ảnh gia. Mọi thứ diễn ra hoàn toàn bình thường như rất nhiều lần tôi từng tiếp xúc với báo chí Ba Lan. Tôi không biết bài báo sẽ đăng khi nào, tôi cũng không biết đó sẽ là bài viết trung tâm của cả số báo và càng không biết rằng hình ảnh của tôi cùng lá cờ vàng sẽ xuất hiện trên trang bìa Newsweek Polska. Đã thế, cờ vàng lại quá nổi trên trang nhất Newsweek Polska, tuần báo đứng thứ ba tại Ba Lan về chất lượng, uy tín và số người truy cập, con số độc giả lên tới hàng triệu mỗi tuần. Cho tới vài ngày trước, khi tôi đang đi nghỉ ở Ý, tôi nhận được tin nhắn kèm hình ảnh từ một người bạn, nói rằng anh đang đổ xăng thì bất ngờ nhìn thấy lá cờ vàng trên kệ báo. Một người bạn khác cũng gọi kể rằng "đang đi mua rau thì bắt gặp luôn cô Vân Anh với lá cờ vàng trên quầy tạp chí". Nhưng rồi ngay sau đó, tôi cũng đọc được những lời kết tội. Người ta nói rằng tôi đã "đồng lõa với Newsweek để xúc phạm người Việt Nam". Lạ quá, tôi có làm gì để xúc phạm người Việt Nam? À hóa ra, tôi không cầm cờ đỏ mà cầm cờ Vàng. Tôi đã ngạc nhiên thật sự, tại sao một người yêu lá cờ vàng lại phải cầm lá cờ đỏ để chụp ảnh? Tôi đã từng rất đỏ, phải mất rất nhiều năm miệt mài tìm hiểu để nhận ra hệ giá trị của Dân Tộc mình là gì cơ mà! Tôi là con người, tôi có tự do thể hiện quan điểm chính trị mà? Tại sao lựa chọn của tôi lại bị công kích để ép phải thể hiện quan điểm chính trị của người khác? Tôi đã hỏi rất nghiêm túc, chân thành và cầu thị. Nhưng thay vì câu trả lời, tôi chỉ nhận được những áp lực, những lời chụp mũ và những cuộc đấu tố quá giới hạn của sự vô liêm sỉ quen thuộc. Có lẽ, nhiều người đã qua tới Châu Âu rồi mà vẫn chưa phân biệt được đâu là Tổ quốc, đâu là Nhà nước, đâu là Dân tộc và đâu là một đảng cầm quyền nên vẫn bị dẫn dắt bởi những công tác dân vận của đảng cộng sản ở nước ngoài. Mirra cũng có "cờ nước Nga được cả thế giới công nhận" đó thôi, nhưng cô ấy không phải chụp ảnh với nó. Đơn giản vì Tổ Quốc của cô ta đang bị độc tài putin thao túng. Câu chuyện thế nào là Tổ Quốc, Đất Nước và Dân Tộc, thế nào là Nhà Nước và Đảng Cầm Quyền có vẻ như đã dần được ngã ngũ trong lòng một bộ phận không nhỏ người Việt chân chính, nhất là người Việt ở Ba Lan. Thế nên chiến dịch "đấu tố nhưng hơi lố" của bộ máy tuyên truyền đối ngoại của đảng cộng sản đã phải tìm lối thoát khác. Họ đổi giọng, cho các nick đỏ mọc lên để nói rằng "tôn trọng quyền lựa chọn cá nhân của Tôn Vân Anh, nhưng Tôn Vân Anh không được xúc phạm Việt Nam". Kiểu như là mấy bà nick đỏ công nhận quyền tôi chọn không lên giường với chồng của bà ấy, nhưng tôi từ chối vậy là xúc phạm cả ông chồng lẫn bà vợ?? Các bạn ấy đang nghĩ vậy thật sao? Sự thật, tôi thấy chồng của các bà là đề tài nan giải: bạo hành, độc ác, tham lam và nham hiểm, thì các bà mới là người cần có vấn đề. Một dân tộc tồn tại hàng nghìn năm. Một chế độ chính trị chỉ tồn tại trong một giai đoạn lịch sử. Hai khái niệm ấy không phải là một. Người dân Nga không phải là Điện Kremlin. Nước Nga không phải là bạo chúa Putin. Cũng như dân tộc Việt Nam không thể bị đồng nhất với bất kỳ đảng phái chính trị nào. Đó là lý do vì sao tôi không xem những lời công kích vừa qua là câu chuyện cá nhân tôi mà tôi xem đó là biểu hiện của một nền chính trị đã quá quen với việc độc quyền biểu tượng, độc quyền lòng yêu nước và độc quyền quyền được định nghĩa thế nào là Tổ quốc. Tôi không nói điều này để kể công cho bản thân. Tôi nói điều này để chỉ ra hậu quả của chủ nghĩa độc tài. Một hệ thống tồn tại bằng tuyên truyền tất yếu sẽ sợ những biểu tượng nằm ngoài tầm kiểm soát của nó. Một hệ thống tồn tại bằng sự phục tùng tất yếu sẽ khó chấp nhận quyền lựa chọn của người khác. Chính vì vậy, mỗi lần lá cờ vàng xuất hiện công khai, phản ứng dữ dội nhất lại đến từ những người đang cố bảo vệ một độc quyền đang dần mất đi sức thuyết phục trên Đất Nước tôi. Tôi trả giá khi phải chống lại những độc quyền chính trị sao? Mặc kệ. Tôi nói đây để kể tội của độc tài. Tô Lâm và Lê Minh Hưng, Bộ Chính Trị, Ban Tuyên Giáo, Mặt Trận Tổ Quốc, các tổ chức vệ tinh của Đảng CS đang là những nhân tố và mắt xích trong hệ thống độc đoán, đàn áp, tù đày, ngu dân, nuôi bò (dlv), trộm c.ướp, và b.óc lộ.t. Cờ vàng giúp cho bộ mặt độc tài ngày một phản cảm, chính nghĩa của cờ vàng ngày một hiện rõ sau khi bức màn gian trá của cờ đỏ rơi xuống. Với những anh chị muốn né tránh đề tài cờ quạt, tôi công nhận đề tài này có thể gây chia rẽ. Tuy vậy, tôi thấy rằng không thể lờ nó đi. Vì đến một lúc nào đó, thay cho "tin và yêu" vào cờ đỏ, đông đảo người dân Việt sẽ chuyển sang "hiểu và yêu" cờ vàng - như những chuyển biến mà tôi đã bước qua một cách dễ dàng, để quyết tâm đến với tình yêu cờ vàng của tôi, và bảo vệ được tình yêu đó qua nhiều thử thách. Các anh chị thấy Mirra như thế nào? Cô ấy không hề đau khổ vì không có cờ Nga đại diện! Ngược lại, Mirra đã xứng đáng làm một người Nga chân chính khi nhìn rõ đúng sai. Cô không cần cờ Nga hay Putin để được thế giới công nhận là một người Nga. Với những người vẫn dùng cờ đỏ để trang trí cho sự kiện, món ăn Việt Nam, quảng cáo du lịch Việt Nam, tôi xin chia sẻ câu chuyện ntn: Ông giáo dạy tôi, một lần sau giờ dạy tủm tỉm cười, bảo: "ôi em ơi, thầy phải thu xếp sang Việt Nam chơi vài tuần, càng sớm càng tốt". Tôi hỏi, "vậy ạ, sao thầy phải vội ạ?" Thì thầy lại cười nữa và bảo rằng "cứ thi thoảng lại có nước độc tài bị xoá sổ, tôi phải tới thăm các nước xã hội chủ nghĩa trước khi nó bị đào thải. Nhanh nhanh kẻo hết!". Đấy, Việt Nam ta có những cái vừa độc vừa lạ mà nước khác không có hoặc không còn. Thế nên cờ đỏ có thông điệp và giá trị riêng của nó - khẳng định Việt Nam đang có độc tài cộng sản điều hành và cờ đỏ không liên quan cờ vàng. Đỡ khỏi mập mờ, cũng là cái hay! Tôi không phủ nhận hay chống lại cờ đỏ ở khía cạnh đó. Nhưng rõ ràng Việt Nam có nhiều biểu tượng hay hơn cờ đỏ, ví dụ như: cờ vàng, cờ ngũ sắc, trống đồng, bông sen, cây tre, con rồng, nem rán, nón lá của Việt Nam chắc chắn đẹp hơn, ngon bổ tốt hơn và quan trọng nhất là chính nghĩa hơn so với cờ Phúc Kiến mà Quốc Tế Cộng Sản Komintern mang vào Việt Nam. Quốc tế Cộng sản đã tan, nhưng cộng sản Việt Nam vẫn quyết tâm xây dựng xã hội chủ nghĩa kể từ khi nội chiến. Đã hơn 50 năm Việt Nam cam go với cờ đỏ nhưng thực chất quãng thời gian đó chả thấm thía gì so với 4000 năm lịch sử dân tộc Việt Nam. Một chương sách không phải là một quyển sách. Người Việt sẽ còn viết nên những trang sử vẻ vang với lá cờ truyền thống mà ông cha ta để lại. Tôi nợ bà con cô bác lời cảm ơn sâu sắc. Cảm ơn đông đảo người Việt ở khắp năm châu, các bạn trẻ trong nước và các bạn ở Ba Lan đã đồng hành với tôi trong những ngày qua. Một chương sách không phải là một quyển sách. Nhưng một trang sách vừa viết những ngày qua ắt đã thay đổi phần nào nội dung của những chương tiếp tới. Cảm ơn Mirra đã cho tôi cơ hội mỉm cười với người Nga. Cảm ơn Newsweek Polska bởi trang bìa thiết kế tuyệt đẹp. Lịch sử bốn nghìn năm của dân tộc Việt Nam không bắt đầu từ năm 1945. Và cũng sẽ không kết thúc ở một chế độ chính trị bạo tàn. Và cuối cùng, xin cảm ơn câu chuyện này vì đã mở ra một cuộc đối thoại mà sớm hay muộn, dân tộc của chúng ta cũng phải đối diện với nó mà thôi. Tôn Vân Anh Warsaw, Ba Lan 20.06.2026  

Đình Long Tại Đối thoại Shangri-La, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm một lần nữa trình bày hình ảnh một Việt Nam yêu chuộng hòa bình, tôn trọng luật pháp quốc tế và đề cao đối thoại. Những thông điệp ấy nghe rất quen thuộc, bùi tài, rất hiển nhiên và rất dễ nhận được những tràng pháo tay từ các chính khách, học giả và tướng lĩnh quốc tế. Tô Lâm nhấn mạnh ba nguyên tắc: Tôn trọng luật pháp quốc tế, tôn trọng sự khác biệt và không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong giải quyết tranh chấp (1). Nếu chỉ nghe bài phát biểu ấy, nhiều người có thể nghĩ rằng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chính trị cởi mở hơn, khoan dung hơn và văn minh hơn. Nhưng điều khiến người dân Việt Nam băn khoăn không phải là những gì ông Tô Lâm nói ở Singapore, mà là những gì đang diễn ra ngay trên đất nước mình. Bởi nếu luật pháp quốc tế phải được tôn trọng thì tại sao pháp luật trong nước nhiều khi lại bị xem như một công cụ phục vụ quyền lực hơn là một lá chắn bảo vệ người dân? Nếu sự khác biệt phải được tôn trọng trong quan hệ giữa các quốc gia thì tại sao sự khác biệt về chính kiến giữa công dân với chính quyền lại thường bị nhìn nhận như một mối đe dọa? Và nếu việc dùng sức mạnh để giải quyết tranh chấp là điều cần tránh trên trường quốc tế thì tại sao trong nhiều vụ việc dân sinh, đất đai hay khiếu kiện, người dân vẫn thường cảm thấy mình đang đứng trước một bộ máy quyền lực áp đảo mà không có khả năng đối trọng? Đó là nghịch lý lớn nhất của đời sống chính trị Việt Nam hiện nay. Đối ngoại thì nói ngôn ngữ của đối thoại, nhưng đối nội lại vận hành bằng ngôn ngữ của kiểm soát. Đối ngoại thì kêu gọi tôn trọng khác biệt, nhưng đối nội lại rất ít chỗ cho những tiếng nói khác biệt. Đối ngoại thì nói về hòa bình, nhưng đối nội lại duy trì một không khí khiến nhiều người e ngại khi bày tỏ quan điểm của mình về những vấn đề hệ trọng của đất nước. Hệ quả là xã hội dân sự ngày càng teo tóp. Các nhóm phản biện độc lập gần như biến mất. Giới trí thức ngày càng thận trọng. Nhiều tổ chức tôn giáo phải hoạt động trong khuôn khổ chật hẹp. Những người hoạt động xã hội, bảo vệ môi trường hay cổ vũ cho các quyền dân sự cơ bản luôn phải cân nhắc từng lời nói, từng bài viết. Một cơ thể xã hội mà mọi tiếng nói phản biện đều suy yếu thì khó có thể khỏe mạnh. Nó giống một bệnh nhân vẫn còn thở nhưng các dấu hiệu sinh tồn đang ngày càng yếu ớt. Trong bối cảnh ấy, các đợt đặc xá được truyền thông nhà nước ca ngợi như biểu hiện của chính sách khoan hồng lại càng làm nổi bật thêm một câu hỏi khó chịu. Hàng ngàn phạm nhân được trả tự do, nhưng có bao nhiêu người bị kết án vì các hoạt động chính trị ôn hòa, vì bày tỏ quan điểm bất đồng hay vì tham gia các hoạt động xã hội độc lập được hưởng sự khoan hồng đó? (2) Câu trả lời dường như ai cũng biết. Những người bị coi là "tù nhân lương tâm" theo cách gọi của nhiều tổ chức quốc tế hầu như vẫn vắng bóng trong các danh sách đặc xá. Điều đó khiến không ít người đặt câu hỏi: Phải chăng tiêu chí nhân đạo chỉ áp dụng cho một số loại tù nhân nhất định, còn những người bất đồng chính kiến thì không? Phải chăng mục tiêu của các đợt đặc xá không hoàn toàn xuất phát từ tinh thần hòa giải dân tộc như tuyên truyền chính thức vẫn khẳng định? Thậm chí trong dư luận còn xuất hiện những lời đồn đoán cay đắng hơn: Liệu đây có phải là hệ quả của tình trạng quá tải trong hệ thống giam giữ hay không? Không ai có thể khẳng định điều đó nếu không có những dữ liệu minh bạch. Nhưng chính sự thiếu minh bạch ấy lại là nguyên nhân làm nảy sinh các nghi vấn. Và cũng từ đây xuất hiện một câu hỏi lớn hơn. Nếu nhà nước Việt Nam thực sự tin rằng mình đang hành xử phù hợp với các chuẩn mực nhân quyền mà lãnh đạo thường xuyên nhắc đến trước cộng đồng quốc tế, tại sao không mạnh dạn mở rộng cánh cửa giám sát độc lập? Tại sao không tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các cơ chế nhân quyền của Liên Hiệp Quốc, các báo cáo viên đặc biệt hay các tổ chức quốc tế có uy tín tiếp cận thực địa và đối thoại trực tiếp với những người đang bị giam giữ vì các lý do liên quan đến chính trị và tự do ngôn luận? Một chính quyền tự tin vào sự chính danh của mình sẽ không sợ sự kiểm chứng. Chỉ những nơi còn tồn tại khoảng cách giữa lời nói và thực tế mới phải lo ngại trước ánh sáng của sự giám sát khách quan. Thế giới hôm nay không còn là thế giới của những bài đít-cua sáo rỗng. Những lời phát biểu bóng bẩy ở Shangri-La có thể tạo ra thiện cảm trong một hội trường. Nhưng uy tín của một quốc gia không được quyết định bởi những tràng pháo tay kéo dài vài phút. Nó được quyết định bởi cách quốc gia ấy đối xử với chính công dân của mình trong suốt nhiều năm. Các cường quốc có thể vẫn bắt tay Hà Nội, vì những tính toán chiến lược của họ. Họ có thể cần Việt Nam trong những bàn cờ địa chính trị phức tạp của khu vực và trên toàn cầu. Họ có thể tạm gác sang bên nhiều khác biệt để theo đuổi những lợi ích lớn hơn và sát sườn hơn đối với họ. Nhưng điều đó không có nghĩa là họ không nhìn thấy những nghịch lý đang tồn tại. Nghịch lý đó là: Việt Nam sẵn sàng làm bạn với tất cả, trừ với “thần dân” của mình!!! (3) Người dân Việt Nam càng không thể không nhìn thấy. Bởi vậy, câu hỏi cuối cùng vẫn còn nguyên giá trị: Ông Tô Lâm đang nói thật với thế giới, hay chỉ đang trình diễn một phiên bản khác để “đánh bóng Việt Nam” ra cho cho thế giới? Nếu những nguyên tắc được ca ngợi ở Shangri-La không được áp dụng cho chính người dân Việt Nam, thì đó không còn là vấn đề của riêng một bài phát biểu. Đó là vấn đề của uy tín quốc gia. Và đó cũng là vấn đề của sự thật! Bởi lịch sử đã nhiều lần chứng minh rằng: Thế giới sẽ đủ thời gian chiêm nghiệm trước khi có thể được thuyết phục bởi những lời nói dối hào nhoáng trong các diễn ngôn đối ngoại. Không ai có thể mãi mãi che giấu hiện thực bằng những bài diễn văn. Nhất là khi chính hiện thực trong đời sống nội trị đang hiển hiện từng ngày trong cuộc sống của gần một trăm triệu người dân Việt Nam (4). -- Tham khảo: (1) https://tuoitre.vn/bai-phat-bieu-19-lan-nhac-ve-hoa-binh-cua-tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-to-lam-o-doi-thoai-shangri-la-20260530112909542.htm (2) https://tienphong.vn/cong-bo-quyet-dinh-dac-xa-cho-9950-pham-nhan-dang-chap-hanh-an-phat-tu-post1847638.tpo (3) https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/0320/2026/en/ (4) https://www.hrw.org/world-report/2025/country-chapters/vietnam

Trong nhiều năm qua, thế giới đã chứng kiến sự khác biệt rõ rệt giữa các quốc gia áp dụng mô hình kinh tế thị trường dân chủ và các nước theo mô hình xã hội chủ nghĩa mang tính giáo điều. Nhiều nước Bắc Âu như Thụy Điển, Na Uy, Đan Mạch, Phần Lan hay Đức đã phát triển mạnh nhờ kết hợp kinh tế thị trường với dân chủ, pháp quyền và hệ thống phúc lợi xã hội hiện đại. Việt Nam cũng cần hướng đến một mô hình như vậy thay vì tiếp tục duy trì một hệ thống mang nặng tính khẩu hiệu nhưng chưa giải quyết hiệu quả các vấn đề thực tế của đất nước. 1. Phát triển kinh tế đi cùng chất lượng sống Các nước Bắc Âu và Đức không chỉ giàu có mà còn chú trọng phát triển đồng đều giữa thành thị và nông thôn. Người dân được tiếp cận giao thông hiện đại, y tế và giáo dục chất lượng cao với chi phí thấp hoặc miễn phí. Nhà nước hỗ trợ tốt cho người thất nghiệp, người già, phụ nữ mang thai và các nhóm yếu thế. Điểm đáng chú ý là khoảng cách giàu nghèo ở những nước này khá thấp. Nông thôn không bị bỏ lại phía sau vì được đầu tư mạnh về đường sá, internet, trường học và bệnh viện. Trong khi đó, ở Việt Nam, sự phát triển hiện còn mất cân đối. Các thành phố lớn phát triển nhanh nhưng nhiều vùng nông thôn và miền núi vẫn thiếu hạ tầng, y tế và giáo dục còn hạn chế. Điều này khiến khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn và tạo áp lực lên các đô thị lớn do làn sóng di cư từ nông thôn. 2. Quyền con người và sự tôn trọng công dân Các nước dân chủ phát triển coi con người là trung tâm của xã hội. Người dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, quyền biểu đạt ý kiến và được pháp luật bảo vệ. Nhà nước bị giám sát bởi tòa án độc lập, báo chí và xã hội dân sự. Nhờ vậy, người dân cảm thấy mình được tôn trọng và có tiếng nói trong xã hội. Ngược lại, ở Việt Nam vẫn tồn tại nhiều hạn chế liên quan đến tự do ngôn luận, quyền phản biện và quyền tham gia các hoạt động xã hội. Một số vấn đề như tranh chấp đất đai, khiếu kiện kéo dài hay việc kiểm soát thông tin cũng làm nhiều người cảm thấy quyền lợi của mình chưa được bảo vệ đầy đủ. 3. Người dân cần có quyền quyết định tương lai đất nước Tại các nước Bắc Âu và Đức, chính phủ được lựa chọn thông qua bầu cử cạnh tranh và có thể bị thay thế nếu không đáp ứng được mong muốn của người dân. Quốc hội, báo chí và các tổ chức độc lập giúp kiểm soát quyền lực và hạn chế tham nhũng. Điều này giúp người dân cảm thấy lá phiếu của họ có giá trị thực sự. Trong khi đó, tác giả nhận định rằng ở Việt Nam, quyền lực chính trị hiện tập trung vào một đảng duy nhất nên người dân khó có cơ hội thay đổi lãnh đạo hoặc mô hình quản lý đất nước nếu không hài lòng. Các vấn đề liên quan đến đất đai và lợi ích nhóm cũng được cho là nguyên nhân gây ra nhiều bức xúc trong xã hội. Con đường duy nhất cho tương lai Việt Nam Việt Nam cần chuyển sang một mô hình kết hợp kinh tế thị trường thực sự với dân chủ, pháp quyền và hệ thống phúc lợi hiện đại. Đây là con đường giúp đất nước phát triển bền vững hơn, nâng cao chất lượng sống và tạo điều kiện để người dân có nhiều quyền tự do cũng như cơ hội phát triển hơn. Việt Nam có nhiều tiềm năng như dân số trẻ, vị trí địa lý thuận lợi và lực lượng lao động chăm chỉ. Nếu có những cải cách phù hợp, đất nước hoàn toàn có thể phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai. Theo LS Nguyễn Văn Đài